На 16 април 2026 година, премиерот Христијан Мицкоски и министерката за образование Весна Јаневска го презентираа новиот Закон за високо образование. Владата го претставува како историска реформа која ќе го подигне квалитетот и ќе ги задржи младите во земјата. Универзитетите, студентите и дел од академската заедница имаат сосема поинакво мислење.
Владата ветува меритократија, студентите бараат парно
Пакетот закони го опфаќа Законот за високо образование, Законот за обезбедување квалитет и Законот за научноистражувачка дејност, со главна цел воспоставување систем кој ќе ги мотивира младите да останат во Македонија.
Конкретно, најдобрите студенти и оние кои завршиле на некој од првите 100 светски универзитети ќе имаат предност при вработување. Министерката Јаневска најави и нов модел на финансирање со развојна и компонента за успешност, односно повеќе средства за универзитетите кои ќе исполнат повисоки критериуми.
Но на терен сликата е поинаква. На Педагошкиот факултет во Битола нема настава во зима поради недостиг на парно, студентите од Штип патуваат во Скопје за пракса бидејќи клиничката болница не е завршена, а студентскиот дом во Охрид е во субстандардни услови. Студентскиот активист Александар Николовски директно го прозва премиерот поради закажување конференција помалку од 24 часа однапред.
Универзитетите и академската заедница: автономијата е загрозена
Професори од три универзитети, Универзитетот во Тетово, Универзитетот на Југоисточна Европа и Универзитетот „Мајка Тереза”, излегоа со заедничко отворено писмо во кое изразуваат сериозна загриженост дека предложените реформи директно задираат во уставно загарантираната универзитетска автономија.
Клучна забелешка е одредбата која му дозволува на Министерството за образование да иницира статусни промени, вклучително и спојување на универзитети, без потребната двотретинска согласност на Сенатот. Забелешки има и во делот на вонредното студирање, каде универзитетите укажуваат дека токму тие најдобро ги познаваат сопствените научни области и дека апстрактна законска забрана не може да ја замени таа проценка.
Дополнително, универзитетите сè уште немаат целосно право самостојно да вработуваат лица, бидејќи процедурата оди преку Министерството за образование и Министерството за финансии и најчесто завршува со одбивање.
Студентите остануваат маргинализирани во сопствениот закон
МОФ по консултација со студенти од повеќе универзитети заклучи дека текстот на предлог-законот не соодветствува со потребите на студентите и е стилски и структурно неусогласен и некохерентен.
Централна забелешка на студентите е институционалната невидливост. Студентите инсистираат на формално признавање на Националното студентско тело во законот, скратување на мандатите на студентските претставници на две години и намалување на бројот на владини претставници во управните органи на универзитетите. Ниту едно од овие барања не е целосно интегрирано во финалниот текст.
На јавните дебати студентите побараа и бесплатно високо образование за сите на додипломски студии. Министерката Јаневска одговори дека бесплатно образование нема да биде воведено, туку само олеснувања за студентите од еднородителски семејства, социјалните категории и студентите со попреченост.
ДУИ против, Зибери скептичен, Ходаи директен
Опозициската ДУИ соопшти дека нема да го поддржи законот во Собранието поради нарушување на универзитетската автономија. Министерката Јаневска изјави дека верува дека и опозицијата ќе го поддржи, но точниот датум за испраќање во Собранието сè уште не е познат.
Професорот Башким Зибери изјави за „Клик Плус” дека забелешките на универзитетите многу малку се земени предвид, иако очекува во финалната верзија да се отстрани директното влијание на Министерството за финансии врз буџетите на универзитетите.
Најдиректна критика ја даде Бленди Ходаи од Форумот за промени во образованието: „За нас ова повеќе наликува на илузија за квалитет, отколку на вистинско законско решение. Можеме да сонуваме дека овој закон ќе донесе квалитет, но напротив ќе донесе само зголемување на мрзеливоста кај одредена група на вечни професори.”
Квалитет без инфраструктура е недовршена реченица
Централниот парадокс на целата дебата е следниов: законот зборува за меритократија, научни трудови во списанија со импакт фактор и задржување на младите, но не одговара на прашањето зошто студентот треба да остане во земја каде факултетот нема парно, студентскиот дом е субстандарден, а за дипломирање мора да купи книга на рака.
И покрај тврдењата на владата за широка дебата и зачувана универзитетска автономија, студентските претставници укажуваат на игнорирање на нивните барања и слаб дијалог, додека суштинските проблеми за студентите остануваат нерешени. Законот оди кон Собранието. Расправата, се чини, допрва почнува.
