Македонските ученици освојуваат меѓународни признанија, но нивното учество на светски натпревари понекогаш зависи од финансиските можности на семејството.
Според податоците што Министерството за образование и наука ги доставило за истражувањето на „Локал Актив“, во тригодишниот период од 2022 до 2024 година биле исплатени вкупно 588.110 денари награди за освоени медали на меѓународни натпревари.
Тоа се приближно 9.560 евра за три години.
За споредба, за освоени места на државни натпревари биле исплатени околу 3,16 милиони денари, односно приближно 5,4 пати повеќе.
Оваа разлика не значи дека поединечните награди за меѓународни медали се пониски од домашните. Бројот на наградени ученици и правилата за исплата се различни. Сепак, бројките отвораат прашање за обемот и достапноста на поддршката.
Од 308.000 на 115.000 денари за една година

Особено е забележлив падот од речиси 63 проценти во 2023 година во споредба со претходната.
Министерството доставило и одделни податоци за финансирањето на патувања и котизации. За овие намени во трите години биле исплатени вкупно околу 1,95 милиони денари.
Тоа покажува дека државната поддршка не се сведува само на наградите, но не дава целосен одговор дали сите талентирани ученици имаат еднаков пристап до меѓународните натпревари.
Медал од Пекинг, пат платен од родителите
Таков е примерот на Михаела Павловска од Македонска Каменица.
Во 2024 година таа освоила сребрен и бронзен медал на Меѓународната олимпијада по географија и геонауки во Пекинг.
Според сведоштвото на нејзиниот татко Ненад Павловски, семејството морало самостојно да обезбеди 1.000 евра за патувањето, бидејќи не добило државна финансиска поддршка за учеството.
Подоцна трошокот го покрила приватна компанија.
Случајот отвора прашање што се случува со учениците кои немаат родители што можат однапред да обезбедат толкава сума или контакти со потенцијални спонзори.
Дали нивните способности ќе бидат препознаени ако никогаш не добијат можност да настапат на меѓународен натпревар?
Министерството не знае колку талентирани ученици има државата
Друг значаен наод од истражувањето е дека Министерството за образование и наука не води национален регистар на надарени и талентирани ученици.
Во писмениот одговор за „Локал Актив“, министерката Весна Јаневска потврдила дека досега не се спроведени посебни истражувања за нивниот број.
Без такви податоци, тешко е да се утврди колку ученици имаат потреба од дополнителни образовни програми, менторство или финансиска поддршка.
Проблемот е особено изразен во помалите градови и руралните средини, каде што пристапот до специјализирани наставници, лаборатории и напредни програми може да биде ограничен.
Новата стратегија го признава проблемот
Во Стратегијата за образование 2026–2032, слабата поддршка на талентираните ученици е препознаена како недостаток на образовниот систем.
Предвидени се механизми за идентификација на надарените деца, посебни образовни програми, менторска поддршка и стипендии.
Бирото за развој на образованието има изработено и концепција за работа со талентирани ученици во основното образование, која предвидува нивно препознавање, следење на развојот и индивидуални планови за поддршка.
Според податоците на Бирото, обука за работа со надарени ученици поминале 1.905 наставници.
Но, постоењето стратегија или концепција не значи дека предвидените мерки се целосно спроведени во сите училишта.
Талентот не треба да зависи од семејниот буџет
Во Македонија веќе постојат граѓански иницијативи што се обидуваат да ја пополнат празнината во институционалната поддршка.
Здружението „Бистри умови“ од Кочани организира активности, подготовки и кампови за талентирани ученици, со помош на донации, спонзори и локална поддршка.
Но, ваквиот модел зависи од достапноста на средства и од подготвеноста на приватниот сектор да помогне.
Системската поддршка би значела ученикот да може да добие ментор, подготовка и можност за меѓународно учество врз основа на своите способности и потреби, а не на финансиската состојба на родителите.
На крајот, проблемот не е само колку државата исплатила за награди.
Поважно е колку талентирани ученици воопшто добиле можност да ги развиваат своите способности, колку од нив имале пристап до соодветни програми и дали постои поддршка по завршувањето на натпреварите.
Медалите се видливиот резултат. Но, за развој на талентот се потребни години работа, менторство и финансиска сигурност – многу пред ученикот да застане на победничкиот подиум.
