Војна во Украина, пандемија, враќање на Доналд Трамп, подем на популизмот, климатски екстреми и работни места преземени од вештачката интелигенција – британската серија од 2019 година денес изгледа повознемирувачки од времето кога беше снимена.

Текстот открива важни делови од дејството на серијата.

Кога британската мини-серија „Years and Years“ започна да се емитува во мај 2019 година, нејзината приказна изгледаше како мрачна, но претерана визија за иднината. Само неколку години подоцна, дел од настаните во серијата веќе не изгледаат како научна фантастика.

Авторот Расел Т. Дејвис го следи животот на семејството Лајонс од Манчестер во период од 15 години – од 2019 до 2034 година. Додека членовите на семејството стареат, се вљубуваат, се разделуваат и се обидуваат да преживеат, светот околу нив постепено се менува.

Политичките кризи се надоврзуваат на економските, технологијата уништува работни места, бегалците се затвораат во логори, климатските промени го нарушуваат снабдувањето со храна, а популистичка политичарка ја претвора Велика Британија во авторитарна држава.

Најстрашното во „Years and Years“ не е ниту едно поединечно предвидување. Тоа е начинот на кој кризите се натрупуваат, додека обичните луѓе се приспособуваат и продолжуваат да живеат како ништо суштинско да не се случува.

Војна и авторитарен режим во Украина

Една од најчесто споменуваните паралели е Украина. Во серијата, проруска воена власт ја презема контролата врз земјата, а дел од украинските граѓани бегаат кон Западна Европа.

Еден од главните ликови, Виктор, е украински бегалец кој бара азил во Велика Британија откако бил прогонуван поради својата сексуална ориентација.

Серијата е снимена во 2018 и 2019 година – неколку години пред Русија да ја започне целосната инвазија врз Украина во февруари 2022 година. Војната предизвика милиони луѓе да ги напуштат своите домови, а голем број украински бегалци заминаа токму во европските земји.

Сепак, не може да се каже дека серијата целосно ја предвидела војната. Русија го анектира Крим уште во 2014 година, а борбите во источна Украина траеја со години пред снимањето на „Years and Years“. Авторите, всушност, земале веќе постоечки конфликт и ја замислиле неговата најопасна ескалација.

Што се оствари? Руската инвазија, бегалската криза и долготрајната нестабилност во Украина. Не се оствари сценариото за целосно воспоставување проруска власт во земјата.

Пандемија што го затвора светот

Во последната епизода од серијата, дејството се одвива среде пандемија предизвикана од таканаречен „мајмунски грип“. Луѓето се соочуваат со карантини, ограничено движење, страв од заразување и постојани предупредувања.

Само неколку месеци по завршувањето на серијата, во светот се појави новиот коронавирус. Пандемијата на ковид-19 донесе затворени граници, карантини, полициски часови, работа од дома, недостиг од производи и милиони жртви.

Серијата не го предвиде точниот вирус, ниту времето кога ќе се појави. Нејзината пандемија требаше да започне околу 2029 година, а ковид-19 го промени светот уште во 2020 година.

Предвидувањето не било необично и од научна гледна точка. Епидемиолозите со години предупредуваа дека нова глобална пандемија е неизбежна. Но блискоста меѓу емитувањето на серијата и почетокот на ковид-кризата придонесе „Years and Years“ да добие речиси пророчки статус.

Што се оствари? Глобална пандемија, карантини и ограничување на движењето – но многу порано и со друг вирус.

Доналд Трамп повторно станува претседател

Во светот на „Years and Years“, Доналд Трамп освојува втор претседателски мандат. Во неговите последни денови во Белата куќа, тој наредува нуклеарен напад врз кинески вештачки остров.

Во реалноста, Трамп не беше реизбран во 2020 година, како што претпоставува серијата. Тој ги загуби изборите од Џо Бајден, но четири години подоцна повторно победи и се врати во Белата куќа во јануари 2025 година.

Затоа серијата го погодила политичкото враќање на Трамп, но не и неговиот точен пат до вториот мандат. Нуклеарниот напад врз Кина, за среќа, остана фикција.

Што се оствари? Трамп доби втор претседателски мандат, но не на изборите во 2020, туку четири години подоцна.

Смртта на кралицата Елизабета Втора

Во временската линија на серијата се споменува и смртта на британската кралица Елизабета Втора. Таа почина во септември 2022 година, на 96-годишна возраст.

Ова, сепак, тешко може да се нарече вистинско предвидување. Кралицата во времето на снимањето имаше повеќе од 90 години, а серијата опфаќа период од деценија и половина.

Сличноста е впечатлива, но станува збор за настан чија веројатност била очигледна.

Што се оствари? Настанот се случи во периодот опфатен со серијата, но не претставува неочекувано или технолошко предвидување.

Вив Рук: Од телевизиска провокаторка до премиерка

Највпечатливиот лик е Вивиен Рук, која ја игра Ема Томпсон. Таа е богата деловна жена и телевизиска личност која стекнува популарност со вулгарни изјави и едноставни одговори на сложени прашања.

На почетокот јавноста ја гледа како забавна провокаторка. Потоа таа основа политичка партија, ги напаѓа традиционалните политичари, ја користи недовербата кон институциите и конечно станува премиерка.

Рук не е директна копија на еден политичар. Нејзиниот лик содржи елементи од повеќе популистички лидери, медиумски личности и бизнисмени кои ја претвориле препознатливоста во политичка моќ.

Во годините по емитувањето на серијата, политичките пораки дополнително се скратија и се приспособија за социјалните мрежи. Провокацијата често носи поголем публицитет од програмата, а навредата или скандалот можат да станат поефикасни од традиционалната политичка кампања.

Што се оствари? Подемот на политичари кои ја градат моќта врз гнев, провокации, недоверба кон институциите и медиумска популарност. Вив Рук, сепак, е измислен лик, а не прецизен портрет на одреден лидер.

Лагите повеќе не се демантираат – се произведуваат нови

Во серијата, јавноста е постојано изложена на контрадикторни информации, теории на заговор и политички манипулации. Вистината не исчезнува затоа што е скриена, туку затоа што е затрупана под огромен број спротивставени верзии.

Оваа слика денес е уште пореална поради генеративната вештачка интелигенција. Слики, гласови и видеоснимки можат да се создадат или изменат за кратко време, а лажна содржина може да се прошири до милиони луѓе пред да биде проверена.

Проблемот веќе не е само можноста луѓето да поверуваат во лажна снимка. Појавата на „deepfake“ технологијата овозможува и секоја автентична снимка да биде прогласена за производ на вештачката интелигенција.

Така се создава свет сличен на оној во серијата – свет во кој постојат толку многу „вистини“ што граѓаните постепено престануваат да веруваат во која било од нив.

Што се оствари? Масовно ширење дезинформации, синтетички снимки и политика изградена врз создавање недоверба кон сите извори.

Вештачката интелигенција ги презема работните места

Селест, една од главните личности, работи како сметководителка. Таа ја обучува новата автоматизирана технологија во компанијата, за на крајот да открие дека токму системот што го обучувала ќе го преземе нејзиното работно место.

Тоа сценарио денес звучи особено познато. Вештачката интелигенција веќе се користи за административни задачи, анализа на податоци, преведување, корисничка поддршка, пишување, програмирање и обработка на документи.

Компаниите сè почесто очекуваат еден работник, со помош на автоматизација, да извршува работа за која претходно биле потребни повеќе луѓе. Одредени работни места исчезнуваат, други се менуваат, а се создаваат и нови професии.

Серијата точно го забележува и психолошкиот аспект: работникот може со години да ѝ го пренесува своето знаење на машината, пред да сфати дека компанијата го користи тоа знаење за да ја намали зависноста од него.

Што се оствари? Вештачката интелигенција веќе автоматизира делови од голем број професии. Масовно и целосно исчезнување на работата како во најмрачните сценарија сè уште не се случило.

Работници со повеќе нископлатени работни места

По финансискиот пад, Стивен Лајонс работи повеќе привремени работи за да преживее. Тој нема стабилно работно време, сигурна плата или долгорочна заштита.

Серијата го прикажува ширењето на таканаречената „gig economy“, во која луѓето работат преку дигитални платформи, краткорочни договори и повремени ангажмани. Работникот формално има слобода да избира кога ќе работи, но во практика зависи од алгоритми, оценки и постојана достапност.

Курири, возачи, доставувачи, хонорарци и онлајн-работници веќе живеат во систем во кој алгоритмот распределува задачи, го следи нивното движење и може да им го ограничи пристапот до работа.

Што се оствари? Несигурната платформска работа стана важен дел од економијата, иако не ја замени целосно традиционалната вработеност.

Банка пропаѓа преку ноќ, а семејството губи сè

Во серијата, Стивен и Селест го продаваат домот и ги ставаат парите на една банкарска сметка. Истата ноќ пропаѓа голема американска инвестициска банка и започнува финансиска паника. До следното утро нивните пари практично исчезнуваат.

Од 2019 година наваму светот помина низ неколку финансиски потреси, вклучително и пропаѓање или принудно преземање банки. Брзото повлекување пари преку мобилното и електронското банкарство покажа дека современа банкарска паника може да се развие многу побрзо од кризите во минатото.

Сепак, целосното исчезнување на парите на обичните штедачи, како во серијата, не е вообичаен исход. Во многу земји постојат системи за осигурување на депозитите, а властите интервенираат за да спречат поширок колапс.

Што се оствари? Брзи банкарски кризи и паника забрзана од дигиталното банкарство. Не се оствари општо сценарио во кое граѓаните преку ноќ ги губат сите депозити.

Климатските промени стануваат дел од секојдневието

Климатската криза во „Years and Years“ не е прикажана преку еден спектакуларен апокалиптичен настан. Наместо тоа, таа постепено навлегува во животот: поплави, екстремни температури, исчезнување видови, недостиг од одредени производи и раст на цените на храната.

Ова е можеби најреалистичниот дел од серијата. Климатските промени веќе не се само прогноза за далечната иднина. Топлотните бранови, шумските пожари, сушите и поплавите влијаат врз земјоделството, осигурувањето, здравјето и миграцијата.

Серијата точно ја прикажува и човечката реакција: секоја нова криза на почетокот предизвикува шок, а потоа станува дел од вообичаените вести.

Што се оствари? Почести екстремни временски појави и нивно влијание врз храната, домувањето и секојдневниот живот. Најтешките климатски сценарија од серијата сè уште не се целосно реализирани.

„Филтри“ со кои луѓето го менуваат лицето

Ликовите користат технологија што им овозможува при видеоповици да изгледаат како животни, цртани ликови или други личности. Во 2019 година тоа беше препознатлива, но сè уште ограничена новина.

За време на пандемијата, видеоповиците станаа дел од работата, образованието и семејниот живот. Апликациите добија виртуелни заднини и филтри што во реално време го менуваат лицето, гласот и изгледот.

Со денешната вештачка интелигенција веќе е можно човек во живо да настапува со дигитално изменет лик или со лице што не е негово.

Што се оствари? Филтрите и дигиталните ликови во реално време станаа достапни преку обичен телефон или компјутер.

Трансхуманизам: Од човек во информација

Тинејџерката Бетани тврди дека е „трансчовек“. Таа не го доживува своето тело како конечна форма, туку сака нејзиниот ум да се поврзе со интернетот и на крајот да постои како дигитална информација.

Во текот на серијата добива електронски импланти и нови сетила, а технологијата постепено станува дел од нејзиното тело.

Одредени елементи веќе постојат. Микрочипови можат да се вградуваат под кожата за идентификација или отворање врати, а интерфејсите меѓу мозокот и компјутерот се тестираат како помош за лица со парализа. Вештачки екстремитети може да се контролираат преку нервни сигнали, додека кохлеарните импланти одамна претвораат звук во електрични сигнали.

Но пренесувањето на целокупната човечка свест во компјутер останува научна фантастика. Не знаеме дали свеста воопшто може да се сведе на податоци, ниту дали дигиталната копија би била истата личност или само нејзина имитација.

Што се оствари? Вградените чипови, напредните протези и интерфејсите мозок–компјутер се реалност. Дигиталната бесмртност не е.

Бегалски кампови што се претвораат во логори

Најмрачниот политички пресврт во серијата се таканаречените „Erstwhile“ центри. Под административно и навидум безопасно име се создава мрежа на логори во кои се затвораат бегалци и други непожелни лица.

Системот не се создава одеднаш. Најпрво се воведуваат ограничувања, потоа привремени центри, па се ангажираат приватни компании, а јавноста постепено престанува да прашува што се случува со затворените луѓе.

Тоа не е директно остварено предвидување. Но серијата предупредува на реални механизми: дехуманизирачки политички јазик, долготрајно задржување мигранти, префрлање одговорност на приватни компании и прикажување цели групи како безбедносна закана.

Што се оствари? Заострувањето на миграциските политики и нормализирањето на долготрајно задржување мигранти. Тајните центри за систематско убивање остануваат дистописка крајност на приказната.

Најточното предвидување е постепеното прифаќање на ненормалното

„Years and Years“ не е серија за еден голем крај на светот. Таа покажува свет што се распаѓа во мали чекори.

Секој нов настан изгледа привремено: една политичка провокација, една банкарска криза, уште една војна, нов топлотен бран, ново ограничување на човековите права. Луѓето се вознемируваат, разговараат за тоа неколку дена, а потоа продолжуваат со своите обврски.

Токму тука серијата е најпрецизна. Нејзиното главно предупредување не е дека технологијата ќе стане премногу моќна или дека ќе се појави еден авторитарен лидер. Предупредувањето е дека општеството може да се приспособи на речиси сè, доколку промените доаѓаат доволно постепено.

„Years and Years“ не ја предвиде иднината во сите детали. Таа ги препозна правците во кои светот веќе се движеше – и покажа колку далеку може да стигне ако секоја следна криза ја прифатиме како ново нормално.