Гостивар можеби полека се враќа во секојдневието, но за здравствените власти приказната со водата сè уште не е завршена. Во градот веќе не се зборува само за деновите кога луѓето со стомачни болки, повраќање, дијареја и температура ги полнеа амбулантите. Водата, која со децении се подразбира како нешто што само треба да се пушти од чешма, за илјадници жители за кратко време стана нешто што мора да се проверува, преиспитува и од кое треба да се стравува.
На крајот на јули здравствените власти предупредија дека последиците од изложеноста не мора да завршат со првиот бран на гастроентерити. Во Гостивар во тој период веќе биле регистрирани повеќе од 4.300 лица кои побарале медицинска помош во врска со епидемијата. Само во еден ден биле пријавени уште 109 нови случаи. Но некои инфекции имаат подолг пат од загадената вода до првите симптоми.
Токму затоа Министерството за здравство воведе засилен надзор во целата држава и побара здравствените работници да обрнат внимание и на можни случаи на хепатитис А и хепатитис Е, заболувања кои можат да се пренесат по фекално-орален пат.
Еден симптом може да изгледа како нешто сосема обично
Хепатитисот А и хепатитисот Е можат да започнат со симптоми кои лесно можат да се помешаат со други инфекции: замор, гадење, губење апетит, повраќање, температура или болки во стомакот. Потоа можат да се појават знаци кои веќе упатуваат на воспаление на црниот дроб: жолтица, потемна урина, посветла столица и болка под десниот ребрен лак.
Затоа во следните недели за лекарот една информација може да биде особено важна: каде бил пациентот и со кого контактирал. Министерството бара при сомнителни случаи да се земе детална епидемиолошка анамнеза, вклучително и можна поврзаност со Гостивар. Тоа е причината зошто мерката не останува само во Гостивар.
Луѓето патуваат. Одмораат. Работат во друг град. Ги посетуваат роднините. Се враќаат дома. И така една локална епидемија може да стане здравствена приказна што се следи низ целата држава.
Од водата до храната, од чешмата до секојдневието
Гостиварската криза започна со нешто што изгледаше како инфраструктурен проблем, но многу брзо се претвори во јавно-здравствена криза. По откривањето на проблемот со водоснабдителниот систем, следуваа забрани, инспекции, лабораториски анализи, цистерни и флаширана вода.
На 27 јули Агенцијата за храна и ветеринарство соопшти дека водата може да се користи како техничка, но не и за подготовка на храна, а продолжи и испораката на флаширана вода. Во меѓувреме, инспекциите не застанаа. Во Гостиварско биле спроведени 70 вонредни контроли, при што биле изречени 30 парични казни и 12 забрани за работа.
Сето тоа покажува дека последиците од една контаминација не завршуваат со моментот кога ќе се затвори вентилот или ќе се отстрани изворот на проблемот. Потребно е време за да се провери водата. Потребно е време за да се следат пациентите. И потребно е време за да се види дали ќе се појават заболувања со подолг инкубациски период.
Станува збор за превентивен и засилен надзор со цел евентуалните случаи навреме да бидат препознаени и пријавени. Тоа е вообичаен принцип на епидемиолошко следење по изложеност на ризик: здравствените работници добиваат инструкции на што да обрнат внимание и кои податоци да ги земат предвид при прегледот.
Кои симптоми треба да се следат?
Во упатството до здравствените установи се наведуваат симптоми и знаци кои можат да бидат причина за сомневање на вирусен хепатитис. Меѓу нив се: жолтица, односно пожолтување на кожата и белките на очите, темна урина, светла столица, гадење и повраќање,губење на апетит,покачена телесна температура, гастроинтестинални тегоби, болка или непријатност под десниот ребрен лак и покачени вредности на ензимите AST и ALT.
Посебно внимание треба да се обрне доколку пациентот има вакви симптоми и истовремено постои епидемиолошка поврзаност со Гостивар, односно престојувал таму или бил во контакт со лице од засегнатиот регион.
Зошто лекарот треба да праша каде сте биле?
Во нормални околности, жолтицата, темната урина или стомачните тегоби можат да имаат различни причини.Но во услови на епидемиолошки настан, информацијата за движењето на пациентот станува важна. Затоа Министерството бара здравствените работници да земаат детална епидемиолошка анамнеза.
Практично, тоа значи дека ако некој во следните недели побара лекарска помош поради симптоми што можат да укажуваат на хепатитис, треба да му каже на лекарот доколку неодамна престојувал во Гостивар или бил во контакт со лице од таму.
Зошто надзорот е воведен низ цела Македонија?
На прв поглед можеби изгледа необично локална епидемија да предизвика засилен надзор низ целата држава. Но луѓето не остануваат во еден град. Некој можел да престојува во Гостивар, потоа да се врати во Скопје, Тетово, Охрид, Битола или во друг дел од земјата. Некој можел да патува поради работа, семејна посета или одмор.
Затоа здравствените власти не сакаат евентуален случај да биде пропуштен само затоа што пациентот повеќе не живее во или не се лекува во Гостивар. Со националниот надзор се создава поширок систем за рано препознавање на можните случаи.
Што треба да направат граѓаните?
Нема причина секој што бил во Гостивар автоматски да стравува дека ќе добие хепатитис. Но лицата кои биле изложени на ризик треба да бидат внимателни на своето здравје во следниот период. Ако се појават жолтица, темна урина, светла столица, силен замор, гадење, повраќање, температура или други невообичаени симптоми, треба да се побара медицински совет и да се нагласи евентуалниот престој или контакт со Гостивар.
Особено важно е симптомите да не се игнорираат или самостојно да се припишат на „обичен стомачен вирус“.
Водата може да биде безбедна, но надзорот продолжува
Најважната порака во овој момент е дека засилениот надзор не значи дека е потврдена нова епидемија на хепатитис А или Е. Тој е воведен затоа што здравствените власти сакаат да го покријат и периодот во кој евентуалните инфекции би можеле да се појават со задоцнување. Гостиварската криза затоа не завршува во моментот кога водата повторно ќе стане безбедна за употреба.
Епидемијата на гастроентерити има свој тек, но епидемиолошкото следење продолжува. И токму во оваа фаза најважни се две работи: навремено препознавање на симптомите и информацијата дека пациентот бил изложен на ризик.
