Вештачката интелигенција влегува во фаза во која веќе не е доволно да покаже дека може да напише текст, да одговори на прашање или да направи импресивна демонстрација. Вистинскиот тест е дали може сигурно да функционира во реални деловни и институционални системи – со вистински податоци, јасни правила, проверливи заклучоци и човек кој останува одговорен за конечната одлука.

Токму оваа промена ја опишува Драган Трифуновиќ, потпретседател за технички консалтинг во „Оракл консалтинг“, кој се занимава со вештачка интелигенција и дигитална трансформација. Според него, следниот чекор не е ВИ само како алатка со која разговараме, туку како дел од самата архитектура на работата – систем кој во реално време собира информации, ги поврзува, прави проекции и предвидувања и му дава на експертот поквалитетна основа за одлука.

Од разговор со ВИ до ВИ како дел од работниот процес

Досегашниот развој на генеративната ВИ главно се темелеше на интеракцијата меѓу човекот и машината: поставуваме прашање и добиваме одговор. Следната фаза подразбира нешто поинакво. ВИ да стане дел од процесот во кој се носат одлуките. Тоа не значи дека алгоритмот самостојно ќе одлучува. Наместо тоа, системот може да ги собере релевантните информации од повеќе извори, да ги анализира податоците, да ги препознае врските меѓу нив, да процени можни исходи и да предложи различни опции.

„Вештачката интелигенција ќе стане дел од секојдневното носење одлуки. Ќе ги обединува информациите, проекциите и предвидувањата побрзо и попрецизно, со јасно прикажување на изворите и логиката врз основа на кои ги дава препораките“, вели Трифуновиќ.

Целта, според него, е луѓето да трошат помалку време на пребарување информации и подготовка на основни анализи, а повеќе време на стручната работа за која се ангажирани.

„What-if“ анализа: што ако ја смениме одлуката?

Еден од клучните елементи на ваквиот пристап е можноста одлуката да се тестира пред да стане реалност. Наместо една статична анализа, ВИ може да помогне да се споредат повеќе сценарија: што ќе се случи ако се промени одредена претпоставка, кои фактори најмногу влијаат врз резултатот и какви последици може да има секоја од опциите.

Така, експертот не се трга од процесот. Напротив, се ослободува од дел од механичкото собирање податоци, пребарувањето документи и подготовката на основни анализи. ВИ може да ја забрза подготовката на одлуката, но одговорноста за последиците останува кај човекот.

Најголемиот проблем не е што може ВИ, туку дали може сигурно да работи

Според Трифуновиќ, денес има многу повеќе импресивни демонстрации и прототипи отколку системи базирани на ВИ кои сигурно функционираат во критични деловни средини. Токму тој јаз меѓу можностите на технологијата и нејзината практична примена е еден од најголемите предизвици.

Моќен модел е само почеток. За сериозна примена потребни се квалитетни податоци, разбирање на нивниот контекст и јасно дефинирани граници во кои системот може да функционира. Подеднакво важно е да може да се провери како дошол до одреден заклучок, особено ако тој заклучок станува основа за одлука.

Ова е особено важно во области како државната администрација, енергетиката, финансиите и здравството. Таму погрешниот одговор не значи само лошо корисничко искуство. Може да предизвика финансиска штета, оперативни и репутациски проблеми или последици за луѓето и институциите. Затоа сигурноста, контролата на пристапот, проверливоста и одговорноста стануваат подеднакво важни како и самата интелигенција на моделот.

ВИ мора да покаже од каде го знае тоа што го кажува

Во сериозните системи не е доволно ВИ да даде убедлив одговор. Корисникот мора да знае врз кои информации е заснована препораката и како системот стигнал до неа. Транспарентноста затоа не е само техничко прашање. Таа му овозможува на експертот да ја провери препораката, да ја оспори доколку е потребно и самиот да донесе заклучок.

ВИ треба да го забрза пристапот до релевантни факти и можни сценарија, а не да бара од човекот слепо да ѝ верува.

Пристрасноста е реален ризик – затоа човекот останува во процесот

Вештачката интелигенција учи од податоци, а податоците никогаш не се совршени. Тоа значи дека постои ризик системот да произведува систематски пристрасни или неправедни резултати. Затоа Трифуновиќ го нагласува принципот „човек во процесот на одлучување“ – human-in-the-loop.

ВИ може да информира, анализира и препорачува, но луѓето треба да останат одговорни за одлуките што имаат реално влијание врз други луѓе и институции. Тоа прави јасна разлика меѓу автоматизација на анализата и автоматизација на самото одлучување. Моделот може да обработи огромно количество информации, да препознае обрасци кои не се веднаш видливи и да предложи опции. Но кога одлуката има реални последици, одговорноста не може едноставно да се префрли на алгоритам.

Човекот мора да има доволно информации за да ја разбере препораката, можност да ја провери и овластување да ја прифати, измени или отфрли.

Зошто вработените се плашат од ВИ?

Предизвикот не е само технички. Тој е и организациски. Вработените често прво го гледаат воведувањето на ВИ низ прашањето: „Што ќе ми земе ова од работата?“ Според Трифуновиќ, затоа е важно прво да се покаже конкретната корист во секојдневната работа – помалку повторливи задачи и повеќе време за работата која бара искуство, креативност и расудување.

„Секогаш почнувам од нивните секојдневни проблеми, а не од технологијата. На луѓето треба да им се покаже како ВИ ја отстранува повторливата работа и им дава повеќе време за деловите од работата кои навистина бараат искуство, креативност и расудување“, вели тој. На тој начин, критериумот за успех не е дали организацијата може да каже дека користи ВИ.

Вистинското прашање е дали луѓето побрзо доаѓаат до релевантни информации, дали трошат помалку време на рутина, дали можат да тестираат повеќе сценарија и дали стручната работа ја вршат поквалитетно.

Енергетиката е еден од примерите каде ВИ може да биде „интелигентен слој“

Енергетиката е една од областите во кои ваквата примена може да има значајна улога. Пазарите на електрична енергија стануваат покомплексни поради растот на обновливите извори, децентрализираните енергетски ресурси, промените во потрошувачката и динамичкото формирање на цените. Класичните аналитички модели остануваат важни, но ВИ може континуирано да обработува огромни количества податоци и да препознава сложени обрасци.

Еден таков систем би можел истовремено да ги анализира историската и очекуваната потрошувачка, временските услови, производството од обновливи извори, пазарните цени и достапноста на производните капацитети – а потоа на експертот да му прикаже различни сценарија и можните последици од секоја одлука.

Така ВИ не мора да ги замени постојните стручни модели. Таа може да стане дополнителен интелигентен слој кој ги поврзува податоците, аналитиката и човечката експертиза.

Не е важно кога ќе стигне „општата вештачка интелигенција“, туку што можеме да направиме денес

Прашањето, според Трифуновиќ, не треба да биде само дали „artificial general intelligence“ ќе се појави за три, пет или 20 години. Поважно е што може да се направи со сè поспособните ВИ системи денес – и како тие сигурно да се интегрираат во реалните деловни и институционални процеси.

„ВИ сама по себе не е бизнис-модел. Вистинската можност е да се разбере што станува возможно кога вештачката интелигенција ќе стане составен дел од начинот на кој организациите работат, ги анализираат информациите и носат одлуки“, вели Трифуновиќ. Следната фаза на ВИ затоа можеби нема да се мери само со големината на моделот или квалитетот на генерираниот одговор.

Ќе се мери со тоа колку сигурно системот работи со реални податоци, колку добро го разбира контекстот, дали ги покажува изворите и логиката зад препораките, дали може да тестира различни сценарија и како се вклопува во секојдневната работа.

И пред сè дали им помага на луѓето да носат подобро информирани одлуки, без човекот да ја изгуби контролата и одговорноста.