Движењето „Вајд авејкс“, кое во 1860 година организираше стотици илјади млади во паравоени маршови со факели за победа на Абрахам Линколн, доживува современо глобално оживување. Започната во Њујорк како уметничка иницијатива за гласачки права и социјална правда, новата мрежа денес организира собири секој трети октомври од Соединетите Американски Држави до Куба и Јапонија.
На 25 февруари 1860 година, познатиот аболционист Касиус Марселус Клеј одржа говор во Хартфорд, Конектикат. Неколку недели по егзекуцијата на Џон Браун, јавниот аболционизам носеше реален ризик од физичко насилство. За да го заштитат гостинот од улични напади, петмина млади републикански работници запалија факели и го испратија до неговиот хотел. За да си ја заштитат облеката од врелото масло и катран, момчињата облекоа црни наметки од масно платно.
Така се роди организацијата „Вајд авејкс“ (Wide Awakes). Името дојде од тогашниот сленг за луѓе што се будни, претпазливи и на штрек. Републиканската партија, основана само шест години претходно, брзо го препозна потенцијалот во младите луѓе на кои им беа здодеани монотонијата и традиционалните црковни собири.
Организацијата се ширеше со брзина без преседан во американската историја. Локалните клубови маршираа во воени формации, извикувајќи слогани и носејќи факели низ градовите на Северот. На 3 октомври 1860 година, повеќе од десет илјади членови поминаа три милји низ центарот на Чикаго, а слична масовна поворка го блокираше Њујорк.
До есента, движењето броеше околу 500 илјади членови. Јужните држави со ужас гледаа кон оваа дисциплинирана младинска маса. Гувернерот на Јужна Каролина, Вилијам Хенри Гист, во ноември 1860 година испрати официјална порака до парламентот предупредувајќи дека станува збор за полувоена структура создадена за покорување на Југот. Кога шест месеци подоцна избувна Граѓанската војна, околу 75 отсто од членовите на „Вајд авејкс“ веднаш се пријавија во војската на Унијата, менувајќи ги црните наметки со сини униформи.
Сто и шеесет години подоцна, историјата доби неочекуван пресврт. Во февруари 2020 година, уметничкиот колектив „Фор фридомс“ предводен од уметникот Хенк Вилис Томас го обнови движењето во бродоградилиштето во Бруклин. Новата верзија ги презеде симболите: отвореното око, наметките и датумот 3 октомври, но целосно ја смени целта.
Наместо воена хиерархија, современите „Вајд авејкс“ функционираат како отворена мрежа на уметници, танчери и активисти. Нивните јавни акции, наречени „дезориентации“, се фокусираат на гласачките права, борбата против полициската бруталност и слободата на изразување. Препознатливите наметки денес се шарени, украсени со светкави материјали и пораки за еднаквост.
Мрежата брзо ги премина границите на Њујорк. Собири и акции за празникот на движењето веќе се забележани во Мајами, Оукланд, но и на меѓународна сцена во Хавана и Токио.
