Постои земја во Латинска Америка каде студентот не плаќа факултет и каде пациентот не носи готовина во болница. Не е скандинавска утопија, не е социјалистички експеримент и не е случајност. Се вика Уругвај, има три и пол милиони жители, и додека Балканот расправа дали здравството е право или привилегија, таму тоа прашање е одамна решено.
Пампасот меѓу Бразил и Аргентина
Уругвај е најмалата земја во Јужна Америка по површина, со исклучок на Суринам и Гвајана. Нема тропски шуми, нема Анди, нема нафта. Теренот е рамен, исполнет со пампаси, мирни реки и брегова линија која се протега долж Атлантикот и естуарот на Ла Плата. Климата е умерена, без екстреми: летата се топли и влажни, зимите благи. Буенос Ајрес е на час возење преку реката. Бразил е на север. Монтевидео е град каде трамвајските линии и јавните паркови се градени во исто време кога Европа сè уште цртала колонијални карти.
Пред Европа да ја измисли социјалната држава
На почетокот на 20 век, уругвајскиот претседател Хосе Батље и Ордоњез направил нешто необично: одлучил дека државата треба да се грижи за своите граѓани пред тоа да стане политичка мода. Во период од 1903 до 1915 година, Уругвај воведе бесплатно образование, осумчасовен работен ден, пензиски систем и забрана за смртна казна. Тоа е период кога поголемиот дел од Европа сè уште немаше ни општо право на глас.
Социјалната држава во Уругвај не дошла од левичарска револуција. Туку од политичка одлука дека стабилноста и еднаквоста се попрофитабилни на долг рок од краткорочната акумулација.
Марихуана, абортус и истополови бракови, сите озаконети пред 2013
Уругвај не чекаше меѓународен консензус. Абортусот е легален од 2012, истополовите бракови од 2013, а државната регулација на марихуана, производство, продажба и потрошувачка, воведена е исто така во 2013. Прва земја во светот која го направи тоа, не Холандија, не Канада, не некоја скандинавска земја. Уругвај. Три и пол милиони жители, пампаси и умерена клима.
Ниту едно од овие прашања не предизвика колапс на државата. Семејните вредности останаа на своето место. Само нечии права беа додадени.
Бројките денес
Универзитетот на Републиката, јавниот универзитет во Монтевидео, е бесплатен. Без уписнина, без партиципација, без скриени трошоци. Здравствениот систем FONASA покрива над 95 отсто од населението преку комбинација на јавни и приватни даватели, со задолжителна придонесна логика. Неписменоста е под два отсто. Коефициентот на нееднаквост, мерен со Џини-индексот, е најнизок во Латинска Америка. Очекуваниот животен век е 78 години. Што воопшто не е лошо за земја без приватно здравство.
Уругвај не е богата земја. БДП по глава на жител е среден за регионот. Но парите кои ги има, ги троши поинаку.
Кај нас тоа функционира поинаку
Во Македонија партиципацијата за специјалистички преглед е 120 денари. Официјално. Неофицијално, добро знаеме колку чини ред кај специјалист кој не те примил со месеци. Факултетите се номинално јавни, но студентот плаќа уписнина, плаќа литература, плаќа испити и понекогаш плаќа оценки, иако тоа официјално не постои. Болниците се реновираат секоја изборна година и потоа повторно чекаат следните избори.
Интересно е дека и ние имавме нешто слично на Батље и Ордоњез. Се викаше самоуправен социјализам и имаше свои длабоки противречности. Но барем факултетот беше бесплатен. Тоа некако заборававме да го задржиме додека градевме пазарна економија.
Уругвај исто така изградил пазарна економија. Само со поинаков редослед на приоритети.
Зошто никој не зборува за Уругвај
Земјата е мала, далечна и не произведува кризи. Медиумите не пишуваат за функционални системи. Не е интересно. Нема избори кои светот ги следи со страв, нема мигрантски бранови, нема авторитарен лидер кој дава изјави за Reuters. Уругвај едноставно функционира, тивко и без провокации, на другата страна на Атлантикот.
Тоа е можеби и причината зошто вреди да се пишува за него. Не затоа што е совршен туку затоа што е доказ дека изборот за тоа какво ќе биде општеството постои.
