Кога украинските дронови минатата недела за само четири дена исфрлија од употреба три големи податочни центри на „Јандекс“ (Yandex), последиците беа почувствувани и надвор од руските граници. На социјалните мрежи во Европа брзо се рашири теоријата дека со падот на руските сервери замолкнаа и ботовите на Кремљ, иако експертите сè уште не ги потврдија овие тврдења.

Ударите се нижеа еден по друг. Податочниот центар во Сасово, сместен во Рјазањската област, беше тешко оштетен и исфрлен од функција ноќта меѓу 7 и 8 октомври. Веќе следното утро, на 9 октомври, беше нападнат објектот на „Јандекс“ во Калуга, додека центарот во Владимир беше целосно угаснат по ударот во ноќта кон 11 октомври.

Токму комплексот во Сасово е клучен за технолошкиот развој на компанијата бидејќи во него се сместени два од трите руски суперкомпјутери на кои „Јандекс“ ги тренира своите модели на вештачка интелигенција. Сателитските снимки на компанијата „Планет лабс“ (Planet Labs) открија дека крилото од зградата во кое се наоѓаше тој податочен центар целосно изгорело.

Со овој прецизен бран напади, Украина успешно оневозможи три од вкупно шесте најголеми податочни центри на „Јандекс“.

За многумина Руси, „Јандекс“ е она што за остатокот од светот се Google, Uber, Spotify и банка заедно. Компанијата, која често ја нарекуваат „рускиот Гугл“, управува со најголемиот интернет-пребарувач во земјата, карти, преведувач и е-пошта, но и со такси-превоз и достава на храна.

Покрај тоа, нуди музика и видео на барање, гласовна асистентка, паметни звучници, услуги во облак и сопствена банка.

Нагол прилив на нови корисници кај конкуренцијата

Досегот на „Јандекс“ не застанува на границите на Русија, а ранливоста на таквата зависност најсилно ја почувствува соседниот Казахстан. „Јандекс“ таму нуди повеќе од 15 различни услуги, а неговиот пребарувач во јули 2025 година држеше над 24 проценти од казахстанскиот пазар.

Иако тамошното Министерство за дигитален развој потврди дека локалните сервери со лични податоци на граѓаните работат без прекин, беше упатено и важно предупредување: чувањето на податоците во рамките на националните граници не гарантира независност, бидејќи клучните делови на платформата сè уште зависат од централната инфраструктура во странство.

Конкурентската платформа „инДрајв“ (inDrive) истото утро забележа нагол прилив на нови корисници.

Не е само комерцијален сервис

Западните истражувачи со години предупредуваат дека „Јандекс“ не е само комерцијален сервис. Според ЦОиС (ZOiS), берлинскиот центар за источноевропски студии, претставници на Кремљ почнале редовно да го посетуваат „Јандекс“ веднаш по војната во Грузија во 2008 година и барале во пребарувачот и вестите да се прикажуваат само написи од извори одобрени од Кремљ.

Анализата на Атлантскиот совет покажа дека „Јандекс“ денес функционира како алатка за обликување на јавното мислење, бидејќи систематски ги турка руските дезинформации на врвот на резултатите од пребарувањето, додека содржините кои ја критикуваат војната целосно ги маргинализира.

„ЕУ против дезинформации“ (EUvsDisinfo), служба на ЕУ за борба против дезинформациите, предупредува дека оние кои купуваат производи на „Јандекс“ надвор од Русија можеби не се свесни дека се изложени на идеолошко влијание. На пример, кога ја прашале на руски јазик, дигиталната асистентка Алиса во шест од седум одговори ги пренела тврдењата на Кремљ, вклучително и она дека масакрот во Буча бил инсцениран.

Помалку ботови?

Токму на таа линија се разви најинтересната, но и најспорна приказна околу овие удари. Говорејќи на Варшавскиот безбедносен форум, украинскиот претседател Володимир Зеленски истакна дека, откако украинските проектили ги погодиле јазлите на „Јандекс“, на многу социјални мрежи одеднаш станало „полесно да се дише“.

Тој тврдеше дека на интернет има забележливо помалку омраза, поделби и провокации бидејќи со падот на системот исчезнале и илјадници ботови. Литванскиот премиер Миндаугас Синкевичиус отиде и чекор понатаму: прашан како да се заштитат европските избори од руско хибридно мешање, на сојузниците на шега им предложи едноставно да го замолат Зеленски да „погоди уште некој податочен центар“.

Нема докази

Податоците, сепак, не ги поткрепуваат тие тврдења. „Клаудфлер“ (Cloudflare), чиј графикон ја покрена целата приказна, објави дека во својата мрежа не пронашол никаков доказ дека ударите ја угасиле манипулацијата на социјалните мрежи или ги попречиле малициозните активности на интернет.

Падот што се гледаше на графиконот се однесуваше на автоматизираните барања кон веб-страниците, како што се пребарувачите кои индексираат содржина, а не на лажните профили на социјалните мрежи. И украинскиот Центар за борба против дезинформации призна дека нема докази за поголем пад на активноста на руските ботовски мрежи.

Удар онаму каде што боли

Ударите сепак го погодија „Јандекс“ онаму каде што најмногу боли. Корисниците на „Јандекс пеј“ (Yandex Pay), што е воедно и апликација на „Јандекс банка“, не можеа да ја проверат состојбата на сметката, да плаќаат, да отплаќаат кредити ниту да префрлаат пари. Пристапот беше делумно обновен дури на 13 октомври.

Аналитичарите проценија дека „Јандекс банка“ поради прекинот дневно губи и до неколку десетици милиони рубљи од провизии. Тие предупредија и дека дел од клиентите по обновата на системот би можеле да ги префрлат своите заштеди во други банки.

Обновата ќе трае

Извор за „Комерсант“ наведе дека испораката на опремата за замена би можела да потрае до шест месеци. Експертите што ги цитира „Медуза“ проценуваат дека целосното закрепнување на суперкомпјутерите, доколку треба да се заменат дефицитарните чипови на „Нвидија“ (Nvidia), би можело да трае една до две години.

„Јандекс“ во меѓувреме во корисничките договори додаде одредба за ослободување од одговорност во случај на виша сила, вклучително и напади од украински дронови.

Кремљ го призна проблемот

Кремљ мораше јавно да го признае проблемот. Портпаролот Дмитриј Песков рече дека за тешкотиите на „Јандекс“ се расправа во владата, но дека компанијата самата итно ги санира последиците. „Компанијата е силна и моќна“, додаде тој.

Еден ден подоцна, Владимир Путин свика состанок за сајбер-безбедност со министрите, шефот на „Сбербанк“ и гувернерката на централната банка Елвира Набиулина.

Песков негираше дека состанокот е поврзан со нападите и го нарече многу посистематски. Истата ноќ дронови погодија податочен центар на „Сбербанк“ во Балаково во Саратовската област, на 650 до 700 километри од украинската граница. Станува збор за руски објект со најголема проектирана моќност, од 82 мегавати.

Одговор на руските удари

Киев нападите ги претставува како одговор на руските удари. Руските сили од крајот на септември погодија најмалку осум големи податочни центри во Киев и предизвикаа широки прекини на интернетот во Украина.

Аналитичарите предупредуваат дека оваа ранливост е последица на руската политика за „суверен интернет“. Во анализата на фондацијата „Карнеги“ се истакнува парадоксот: обидот сите податоци да се затворат во рамките на државните граници ги направи совршена и статична мета, овозможувајќи им на Украинците за само четири дена да оневозможат половина од капацитетите на водечката ИТ-компанија во земјата.

Според независниот портал „Медуза“, Русија нема доволно средства за повеќеслојна противдронска одбрана на кое било друго место освен во Москва. Целата ситуација дополнително ја отежнува и тешкиот товар на западните санкции. Бидејќи погодените институции се наоѓаат на црните листи на Европската Унија, набавката на напредна опрема стана речиси невозможна.

Експертите сепак предупредуваат дека недостигот на чипови, за кои во целиот свет се чека во огромни редици, претставува уште поголем проблем дури и од самите санкции.