Секоја есен, кога Битола ги отвора вратите на Интернационалниот фестивал на филмска камера, градот накратко станува центар на светската кинематографија. Годинава, тоа се случува по 47-ти пат. Но приказната зад тоа име, „Браќа Манаки“, почнува многу порано, во една мала влашка планинска населба, со двајца браќа кои во почетокот на XX век не сонувале дека ќе бидат запаметени како пионери на балканскиот филм.
Од Авдела до Битола: почетоците
Јанаки Манаки е роден на 18 мај 1878 година, а неговиот помал брат Милтон на 9 септември 1882 година, во селото Авдела, влашко (ароманско) село во областа Гревена, тогаш дел од Битолскиот вилает на Османлиската Империја, денес во Грција. Јанаки школувањето го продолжил во романска гимназија во Битола, каде што добил диплома за учител по калиграфија и цртање.
Во 1898 година, ангажиран од татковиот пријател Апостол Маргарит, инспектор на романските училишта во Османлиската Империја, заминал да предава во романската гимназија во Јанина, каде што отворил и свое прво фотографско ателје. Таму го повикал и помладиот Милтон да го научи занаетот. Во 1904 година, браќата се преселиле во Битола, тогаш важен политички, економски и културен центар на Балканот, а веќе следната година отвориле сопствено фотографско ателје во градот. Нивната работа брзо станала препознатлива низ целиот регион, а во 1906 година биле поканети од романскиот крал Карол Први да учествуваат на Светската фотографска изложба во Синаја, каде што освоиле златен медал.
Камера со сериски број 300
Клучниот момент во нивната кариера се случил во 1905 година. Според сеќавањата на Милтон, Јанаки патувал низ неколку европски престолнини и во Лондон купил 35-милиметарска биоскопска камера со сериски број 300, од компанијата „Чарлс Урбан“. Со неа, браќата ја снимиле својата 114-годишна баба Деспина како преде и ткае волна во Авдела, во филм долг само 60 секунди. Тој едноминутен запис, познат како „Ткајачи“, денес се смета за прв снимен филм на целиот Балкан.
Токму по тој сериски број на камерата подоцна ќе биде наречена и главната награда на фестивалот, „Камера 300“, која и денес се доделува на најдобрите светски кинематографери. Истата 1905 година, браќата биле прогласени за официјални фотографи на османлискиот султан.
Хроничари на едно бурно време
Наредните години ги затекнале Манаки токму таму каде што историјата се одвивала најбрзо. За време на Младотурската револуција во 1908 и 1909 година, направиле околу 450 фотографии и краток филм за секој значаен настан од тој период. Во 1909 година ја снимиле и фотографирале посетата на романската кралска делегација во Битола. Во 1911 година, кога османлискиот султан Мехмед V ја посетил Битола, Милтон патувал до пристаништето во Солун за да го сними неговото пристигнување со брод, потоа патувањето со воз до Битола и свеченостите по повод посетата.
Во 1912 година, со почетокот на Балканските војни, а потоа и на Првата светска војна, продолжиле да ги документираат настаните, а нивниот дом и ателје на битолската улица Широк Сокак биле оштетени при бомбардирањето на градот во текот на војната. Во 1929 година, веќе под југословенска власт, го добиле и статусот официјални фотографи на кралот Александар Караѓорѓевиќ.
Последните години и наследството
Работата на браќата вообичаено се дели на неколку периоди: османлискиот (1898–1912), воениот (1912–1918), меѓувоениот (1919–1941) и периодот до Втората светска војна и југословенска Македонија, сè до смртта на Милтон. Јанаки подоцна работел и во Пловдив, а последните години од животот ги поминал скромно во Солун, каде што починал во 1954 година.
Милтон останал во Битола, каде што починал на 5 март 1964 година, на 81-годишна возраст. Во 1955 година, тој на Југословенската кинотека лично ѝ предал дел од својата колекција на црно-бели неми филмови. Денес, архивата на браќата Манаки брои околу 67 краткометражни филмови и над 17.000 фотографии, чувани во посебен фонд во битолското одделение на Државниот архив, прогласен за културно наследство од особено значење. Нивната приказна го инспирирала и грчкиот режисер Теодорос Ангелопулос за филмот „Погледот на Одисеј“ од 1995 година, во кој Харви Кајтел трага по изгубени, никогаш непројавени ленти токму на браќата Манаки.
Фестивалот што го носи нивното име
Друштвото на филмските работници на Македонија, основано на 21 мај 1950 година, го иницирало и организирало фестивалот што денес го носи презимето Манаки. Фестивалот е основан во 1979 година и, според организаторите, е прв и најстар филмски фестивал во светот посветен исклучиво на творештвото на светските кинематографери.
По прогласувањето на независноста на Република Македонија, на 8 септември 1991 година, настанот прераснал во меѓународен фестивал, отворен за играни филмови од целиот свет кои се натпреваруваат за Златна, Сребрена и Бронзена „Камера 300“. Од 1995 година, отворањето и затворањето на фестивалот традиционално се пренесуваат директно на Македонската радиотелевизија, веќе повеќе од три децении.
Низ годините, фестивалот бил сведок на настани што излегувале надвор од чисто филмската рамка. На 38-то издание во 2017 година, откако наградите за животно дело им биле доделени на италијанскиот кинематограф Џузепе Ротуно и францускиот Пјер Лом, свеченоста ја искористила и продукциската куќа „Вардар филм“ по повод нејзиниот 70-годишен јубилеј, за јавно да се соопшти дека компанијата всушност банкротирала, со апел до институциите за помош.
Во 2022 година, по повод 140 години од раѓањето на Милтон Манаки, Државниот архив во Битола организирал посебна изложба во негова чест, а фестивалската оф-програма првпат ја претставила и изложбата на Наум Карабатак, фотограф кој учел токму кај браќата Манаки. Друг момент со посебна тежина се случил годинава, на 47-то издание: полско-американскиот двоен оскаровец Јануш Камински, кој наградата „Златна камера 300“ за животно дело формално ја добил уште во 2020 година, но тогаш не можел да допатува во Битола, конечно се качил на сцената лично.
Поранешниот директор на фестивалот Благоја Куновски Доре, чија изјава ја пренесе сегашниот директор Димитрија Доксевски, тоа го опиша како заокружување на влезот на Камински меѓу големите имиња на „Браќа Манаки“.
Ѕвезди под Широк Сокак
Низ повеќе од четири децении, фестивалот угостил впечатлива листа светски и регионални имиња. Според податоците на самата манифестација, меѓу гостите низ годините се нашле британските актери Мајкл Јорк и Чарлс Денс, шпанската актерка Викторија Абрил, американската актерка Дерил Хана, како и француските ѕвезди Катрин Денев и Изабел Ипер.
Во септември 2014 година, на 35-то издание, во Битола пристигнала и Жилиет Бинош, која, според тогашните извештаи, го посветила својот говор на фестивалските лауреати, оставајќи впечаток на едноставност и топлина наспроти статусот на светска ѕвезда. Покрај кинематограферите на кои фестивалот традиционално им ги доделува наградите, посебната „Златна камера 300“ низ годините ја носат и имиња како режисерите и кинематографите Кристофер Дојл и Бруно Делбонел. Од регионалната филмска сцена, во Битола гостувале и Раде Шербеџија, Милчо Манчевски, Мики Манојловиќ, Мирјана Карановиќ и Столе Попов, меѓу многу други.
На отворањето на годинешново, 47-то издание, наградата „Златна камера 300“ за животно дело му е доделена на данскиот кинематограф Дан Лаустсен, а посебна верзија на истата награда му припадна на американскиот кинематограф Џеф Кроненвет, долгогодишен соработник на режисерот Дејвид Финчер и автор на фотографијата на филмовите „Боречки клуб“, „Друштвена мрежа“, „Исчезната“ и „Девојката со тетоважа на змеј“. Меѓу гостите се најдоа и турскиот режисер Семих Капланоглу, како и кинематографите Воли Фистер и Тимо Салминен.
Како растеше фестивалот
Од скромен домашен настан во 1979 година, фестивалот постепено прераснал во меѓународна манифестација со сопствена препознатлива идентификациска нишка, токму онаа на камерата со сериски број 300. Годинава, директорот Димитрија Доксевски соопшти дека неофицијално се очекуваат околу 700 акредитирани гости, огромна бројка за фестивал со ваков профил, а дел од претходните лауреати редовно се враќаат во Битола затоа што, како што рече самиот тој, го сакаат градот и атмосферата на фестивалот.
Годинава Друштвото на филмските работници на Македонија започнува и соработка со Европската филмска академија, преку нејзиниот „Cinematographers Chapter“, посветен на промоција и поддршка на кинематограферите. Фестивалот годинава првпат воведе и отворено кино, а Центарот за култура доби ново проекциско платно и проектор, со цел подобар квалитет на филмската слика.
47. издание: „Ткајачи на филм“
Годинешново издание, кое трае од 19 до 25 септември 2026 година во Битола, симболично го носи насловот „Ткајачи на филм“, директна алузија на самиот прв филм на браќата од 1905 година. Фестивалот беше отворен со македонската премиера на филмот „Скејтањето не е за девојчиња“ на режисерката Дина Дума и кинематографот Фредерик Нуаром, продукција на куќата на браќата и сестрите Митевски, со 13-годишната Евќар Абаз во главната улога на Адела.
Во текот на седумте фестивалски дена, во Битола ќе бидат прикажани над 80 филмови. Меѓу наградите годинава е и посебното признание „Сумолајт“, доделено за тандем кинематограф и негов гафер, во чест на луѓето што обично остануваат надвор од светлината на прожекторите. Фестивалот ќе се затвори на 25 септември со македонската премиера на дебитантското остварување „Нема да ви се верува што се случи претходно“ на режисерот Срѓан Јаниќиевиќ и кинематографот Дејан Димески, а последниот ден е резервиран и за мастерclass на режисерот Дарко Митревски на тема „Како да не направиш досаден филм?“
