Зошто нашиот мозок постојано сака да скроламе низ „Тикток“, „Инстаграм“ или „Јутјуб“? И што ќе се случи кога вештачката интелигенција ќе може веднаш да креира цели видеа „само за нас“?

Токму овие прашања сè почесто ги отвораат научниците, кои предупредуваат дека кратките видеа и алгоритмите на социјалните мрежи можат да влијаат врз концентрацијата, самоконтролата и чувството на задоволство.

За многумина, денот почнува со телефонот. Само што ќе ги отворат очите, посегнуваат по екранот, а потоа во текот на денот повторно и повторно се враќаат на „Тикток“, „Инстаграм“ или „Јутјуб“. Секундите стануваат минути, а минутите лесно се претвораат во часови.

Но, што е толку привлечно во бескрајното скролање?

Истражувачи од Универзитетот во Бајројт, во југоисточна Германија, споредиле 42 студии со речиси 30.000 учесници, претежно деца и млади луѓе.

Според нивните наоди, алгоритмите на социјалните медиуми имаат три клучни заеднички карактеристики: содржината е персонализирана „за вас“, видеата можат да се гледаат бесконечно, а следното видео е непредвидливо. Дополнително, со едно движење на прстот може да се прекине тековното видео и веднаш да се започне следното.

Ова е фундаментално различно од традиционалните медиуми, како телевизијата, но и од начинот на кој функционираа социјалните мрежи во нивните почетоци, објави „Дојче веле“.

Алгоритам насочен кон вниманието

Ејза Раскин од Центарот за човечка технологија во Сан Франциско вели дека „Тикток“ може да се опише како масивен суперкомпјутер насочен директно кон мозокот.

Според него, платформите се обучуваат преку однесувањето на милијарди корисници, а целта е луѓето да останат што подолго ангажирани.

„Ако ‘Тикток’ не ве држи зафатени, тогаш ‘Фејсбук’, ‘Инстаграм’ или некој друг ќе ве држи“, вели Раскин.

Така функционира таканаречената економија на внимание, во која времето и фокусот на корисникот стануваат највредниот ресурс.

Кратките видеа како брза доза допамин

Научниците одамна знаат дека кратките видеа се особено привлечни за мозокот, бидејќи нудат брза и лесна доза на допамин – невротрансмитер што се ослободува кога доживуваме нешто пријатно и нè поттикнува да го повториме тоа искуство.

Психијатарката Ана Лембке, професорка на „Стенфорд“ и авторка на книгата „Допаминска нација“, вели дека подвижните слики сами по себе се силна мамка за мозокот.

Според неа, краткото видео создава уште посилна зависност, бидејќи едно видео лесно води кон следно, па се создава верижна реакција слична на палење цигара по цигара.

Откако ќе почне скролањето, тешко е да се запре, дури и кога корисникот е свесен дека сака да престане.

Како и коцкањето, кратките видеа можат да дејствуваат како неприроден стимуланс за мозокот. Кога мозокот е преплавен со допамин, тој се обидува да се заштити така што клетките го намалуваат бројот на рецептори за задоволство.

Така човекот почнува да бара сè повеќе содржина, но мозокот сè потешко се задоволува.

Кога обичното задоволство станува недоволно

Лембке предупредува дека со текот на времето на корисниците им требаат сè повеќе видеа, не за да се чувствуваат одлично, туку само за да се чувствуваат „нормално“.

На тој начин, се намалува способноста да се најде задоволство во активности што нудат побавни и поскромни награди – како зајдисонце, вечера со пријатели или читање добра книга.

Стручњаците предупредуваат дека многумина порано или подоцна завршуваат во состојба на автоматско прелистување видеа, без вистинска свесност колку време минало.

За платформите, пак, важно е „шоуто“ никогаш да не завршува. Уште поважно е содржината постојано да изгледа како да е избрана токму за конкретниот корисник.

Научникот Бен Рејн го опишува алгоритмот на „Тикток“ како систем што спроведува илјадници мали експерименти врз корисникот и учи побрзо од него што го задржува пред екранот.

Лембке додава дека на тој начин алгоритмот може да развие „совршена дрога“ за секој поединец.

Што покажуваат студиите

Во 42-те научни трудови што ги анализирале истражувачите од Бајројт, се појавуваат неколку проблеми: тешкотии со концентрацијата, пад на работната меморија, поголема анксиозност и депресија, послаба самоконтрола и повеќе видови зависност.

Сепак, научниците предупредуваат дека сè уште нема доволно докази за дефинитивно да се тврди дека платформите за кратки видеа директно предизвикуваат „гниење на мозокот“ или екстремни допамински ефекти.

Марлен Ебстер, одговорната научничка на студијата, не се залага за забрани, туку за едукација. Според неа, на младите треба да им се помогне да разберат како функционира мозокот и како работат алгоритмите.

Следниот предизвик: Вештачката интелигенција

Следниот чекор, предупредуваат експертите, е уште поголема персонализација со помош на вештачката интелигенција.

Бен Рејн, автор на книгата „Зошто на мозокот му требаат пријатели“, смета дека како што системите за препорака се подобруваат, а вештачката интелигенција сè повеќе може да генерира или приспособува содржина во реално време, ќе се намалува јазот меѓу она што би ни се допаднало и она што ни се прикажува.

Раскин, пак, предупредува дека моќта на генеративната вештачка интелигенција да го максимизира вниманието – од синтетички медиуми до лично приспособени синтетички врски – може да биде многу поголема од сè што досега го знаеме како психолошки инженеринг.

Токму затоа, прашањето повеќе не е само колку време поминуваме на социјалните мрежи, туку колку добро разбираме како тие го обликуваат нашето внимание, навики и однос кон реалниот свет.