Сателитите се невидлива, но клучна инфраструктура на современиот свет. Тие овозможуваат синхронизација на електричните мрежи, банкарски трансакции и глобални комуникации, особено во ситуации кога природни катастрофи ги уништуваат земјените системи.

Но просторот околу Земјата, кој со децении беше релативно помалку оптоварен, денес се соочува со невидена гужва. Причината е сè поголемиот број таканаречени сателитски мегаконстелации – огромни групи сателити што работат заедно, најчесто за обезбедување интернет и комуникациски услуги.

Од лансирањето на „Спутник 1“ во 1957 година, употребата на сателити постојано се зголемува, но денешните планови за масовно проширување на овие системи отвораат сериозни прашања за безбедноста и долгорочната одржливост на вселенските активности.

Најпознат пример е проектот „Старлинк“ на американската компанија „Спејс Икс“, која со повеќе од 9.000 активни сателити обезбедува интернет-услуги низ светот.

Планот на компанијата да додаде уште 100.000 сателити е само еден дел од поширокиот проблем. Доколку се реализираат сите меѓународни барања од Русија, Кина, Европската Унија и компанијата „Ванвеб“, во орбитата би можеле да се најдат повеќе од милион сателити.

Во јули 2026 година, американската Федерална комисија за комуникации изгласа нови правила за лиценцирање со цел да се забрза обработката на барањата за поставување вакви масивни системи во ниската Земјина орбита.

Од друга страна, Индија неодамна ги заостри регулаторните услови за странските мегаконстелации, барајќи податоците да се чуваат и обработуваат локално пред издавањето оперативни дозволи.

Недостигот од правила ги зголемува безбедносните ризици

Меѓународната регулација на вселенските активности и понатаму во голема мера се потпира на Договорот за вселената од 1967 година. Тој ја гарантира слободата на истражување и користење на вселената, но одговорноста за надзорот над активностите на компаниите ја остава кај државите.

Меѓународната телекомуникациска унија ја координира употребата на орбиталните позиции и радиофреквенциите, третирајќи ги како ограничени ресурси. Сепак, таа нема овластување да го утврди точниот број сателити што може безбедно да се сместат во орбитата. Така, постојните механизми не обезбедуваат сеопфатна контрола врз вкупниот број летала што се лансираат.

Една од најголемите опасности е можноста за верижни судири, позната како Кеслеров синдром. Во такво сценарио, судирот меѓу сателити создава облаци од вселенски отпад, кои потоа можат да предизвикаат нови судири и дополнително да ја загрозат орбитата.

Според извештајот на Европската вселенска агенција од февруари 2026 година, во орбитата има повеќе од 68.450 објекти поголеми од 10 сантиметри, како и околу 230 милиони помали објекти. Дури и ситните фрагменти претставуваат опасност бидејќи се движат со огромни брзини и можат да оштетат или уништат функционални сателити.

Во изворниот извештај се наведува и процена за ризикот од паѓање на вселенски отпад на Земјата, што дополнително ги отвора прашањата за одговорноста и заштитата на населението.

Посветло ноќно небо и последици за животната средина

Последиците не се ограничени на опасноста од судири. Големиот број сателити ја рефлектира сончевата светлина и го менува изгледот на ноќното небо, со што ги отежнува астрономските набљудувања.

Според процените наведени во текстот, ноќното небо би можело да стане до 10 отсто посветло во најтемните делови на планетата. Тоа би го отежнало следењето на небесните тела, вклучително и потенцијално опасните астероиди.

Студија објавена во декември 2025 година во научното списание „Нејчр“ предупредува дека траговите од сателитите би можеле да се појават на дури една третина од снимките на вселенскиот телескоп „Хабл“, нарушувајќи го квалитетот на научните податоци.

Помалку познат, но сериозен проблем е влијанието врз Земјината атмосфера. Кога сателитите ќе го завршат својот работен век и ќе навлезат во атмосферата, тие согоруваат и ослободуваат различни материјали, меѓу кои алуминиум, бакар и литиум.

Според податоците наведени во текстот, загадувањето со алуминиум-оксид се зголемило осумкратно меѓу 2016 и 2022 година. Научниците предупредуваат дека ваквите соединенија можат да влијаат врз хемијата на атмосферата и врз озонската обвивка, иако обемот на долгорочните последици сè уште бара дополнително истражување.

Потребни се глобални правила, а не запирање на истражувањето

Вселенските експерти нагласуваат дека решението не е целосно запирање на истражувањето и користењето на вселената. Сателитите се важни за комуникациите, навигацијата, временските прогнози, следењето на климатските промени и функционирањето на голем дел од глобалната инфраструктура.

Предизвикот е да се овозможи понатамошен технолошки развој без Земјината орбита да стане пренатрупана и небезбедна.

За тоа, експертите повикуваат на построги процени на влијанието врз животната средина пред одобрување нови лансирања, подобра координација меѓу државите и воспоставување вистински глобален систем за управување со орбиталниот простор.

Без заеднички правила и јасна одговорност, придобивките од сателитската технологија би можеле да бидат засенети од ризиците за вселенската инфраструктура, научните истражувања и животната средина.