Економистите велат дека ако сакате да ја разберете економијата на некоја земја, точаш не гледајте во мултинационалните корпорации, туку во пекарата на аголот, фризерскиот салон на пазарот, дизајнерското студио со двајца вработени, семејниот хотел во планината… Во Македонија овие претпријатија сочинуваат 99% од сите бизниси и вработуваат три четвртини од работната сила. Во светот, малите претпријатија се 90% од бизнисите и вработуваат две третини од вработените. На 27 јуни, Меѓународниот ден на МСП, светот им оддава почит на малите претпријатија, но прашањето е дали навистина им дава поддршка?

Зошто ОН прогласи ден за малиот бизнис

На 6 април 2017 година, Генералното собрание на ОН ја усвои Резолуцијата A/71/279 со која 27 јуни го прогласи за Меѓународен ден на микро, мали и средни претпријатија. Резолуцијата заедно ја предложиле 54 земји-членки, а ја иницирала Постојаната мисија на Аргентина при ОН. Идејата ја поттикнал Меѓународниот совет за мал бизнис, кој со години апелирал дека МСП добиваат несразмерно малку внимание наспроти нивното огромно економско значење.

МСП се опишани како „столбот на општествата насекаде” кои придонесуваат кон локалните и националните економии и кон одржување на животниот стандард, особено меѓу работната сиромаштија, жените, младите и ранливите групи и тоа е економска реалност. Во земјите во развој, формалните МСП придонесуваат до 40% од националниот доход.

Бројките кои не се гледаат на берзата

Формалните и неформалните МСП сочинуваат над 90% од сите фирми и носат во просек 70% од вкупната вработеност и 50% од БДП. До 2030 година ќе бидат потребни 600 милиони работни места за да се апсорбира растечката глобална работна сила, а развојот на МСП е приоритет за мнозинство влади.

На земјите во развој, формалните мали и средни претпријатија создаваат приближно седум од секои десет формални работни места, тие се еднострано најголем мотор на раст на вработувањето. Ова не е статистика за аплауз на конференција. Ова е суштината на тоа зошто малите претпријатија се политичка, а не само економска тема.

Македонија: 99% МСП — рбетот кој боли кога е преоптоварен

Во Македонија, бројките се јасни. Малите претпријатија сочинуваат 99% од сите претпријатија и обезбедуваат егзистенција за речиси три четвртини од вработените. Тоа не е само статистика туку и социјалниот договор на македонската економија. Кога пропаѓа мал бизнис, пропаѓа семејство.

Владата ја презентираше Националната стратегија за МСП 2025–2030 во јануари 2026 година, со мерки за поедноставување на регулативите, подобрување на пристапот до финансии и поддршка за зелената и дигиталната транзиција, со цел зголемување на конкурентноста и извозниот потенцијал. Министерот ja формулираше едноставно: „Малите и средните претпријатија не се само дел од нашата економија — тие се нашата економија. Секој нивен успех значи посигурна иднина за едно семејство и посилна држава.”

Но стратегијата е прв чекор. Пред неа стои реалноста на македонскиот мал бизнис: скапи кредити, нерамномерна регионална дистрибуција во која Скопје доминира, периферијата заостанува со слаба дигитализација и висок дел на неформалност. Програмите за поддршка постојат: Министерството за економија и труд нуди кофинансирање за ИСО сертификација, ХАЛАЛ систем, развој на производ. Но дофатот е ограничен, а административниот товар за аплицирање честопати ги одврати најмалите, токму оние на кои поддршката им е најнеопходна.

2026: иновација, технологија или нова нееднаквост?

2026 година е одбележана со момент кога вештачката интелигенција брзо ги преобликува производствата, финансиите и трудот, со длабоки последици за жените-претприемачи, младите основачи и микро-претпријатијата коишто ќе го дефинираат следното поколење.

Темите на UN MSME Day 2026 јасно го формулираат тензијата: „Иновација, технологија и одржлив индустриски развој” наспроти „мостење на дигиталниот и технолошкиот јаз” и „пристап до достапно финансирање и пазарни можности.” Едната страна на монетата е можноста. Другата е ризикот дека МСП кои немаат ресурси за дигитална трансформација ќе бидат исклучени токму во моментот кога технологијата требаше да ги вклучи.

Вештачката интелигенција може да биде изедначувач. Малиот бизнис може со AI алатки да изготвува маркетинг, да управува со залихи, да го анализира пазарот, без потреба за сопствен IT оддел. Но за тоа му треба: брз интернет, дигитална писменост, доверба во технологијата и уште еднаш пристап до финансирање за опрема. Технологијата без инклузивна политика прави нова нееднаквост. Иновацијата без пристап е само нов монопол во создавање.

Трите бариери кои не се решени

Иако денот се одбележува деветта година по ред, истите три бариери остануваат неразрешени ширум светот.

Прво, пристап до финансирање. Жените и младите претприемачи кои поседуваат или управуваат со МСП се соочуваат со ограничен пристап до достапен кредит, поддршка за изградба на капацитети, мрежи за партнерство и глобални пазари. Банките сакаат колатерал, претпријатијата честопати немаат и кругот е затворен.

Второ, регулаторна тежина. Бирократијата… лиценци, дозволи, даночно известување, инспекции е систем замислен за поголемите компании и скроен по нивна мера. За микро-претпријатие со двајца вработени, усогласеноста со регулативите може да биде целосна работна позиција.

Трето, неформалност. Бидејки многу мали и средни претпријатија работат надвор од формалниот систем, олеснувањето на регистрацијата, пристапот до поволности и почитувањето на работничките права ќе помогне да се создадат подобри работни места и посилни економии. Неформалноста е и заштита и замка: ги штити бизнисите од бирократија, но ги исклучува од субвенции, кредити и социјална заштита.

Малиот бизнис не бара специјален третман. Бара рамни услови.

Брзиот напредок на дигиталните технологии, вештачката интелигенција и зелените иновации нудат безпреседани можности за мали и средни претпријатија да ги зголемат продуктивноста и отпорноста и да пристапат до нови пазари. Но обезбедувањето дека мали и средни претпријатија можат да имаат корист од овие трансформации и да не бидат заостанати бара насочени инвестиции, поддржувачки политики и зајакнати партнерства.

Во суштина, МСП не бараат привилегии. Бараат дека конкурентскиот пазар нема да биде искривен во корист на поголемите. Дека банките ќе ги слушаат. Дека регулативите ќе бидат пропорционални. Дека дигиталната инфраструктура нема да биде привилегија на градовите. На 27 јуни, меѓународниот ден постои токму за тоа: да потсети дека зад секој процент на глобален БДП стои некој кој работи со мали маргини, голема упорност и постојана неизвесност. Тоа е основата на економијата.