За Македонија, која има рударска традиција и високообразовни програми, ова отвора можност што бара повеќе од најава за нов рудник: работа за инженерите, простор за домашните компании и јасни гаранции за животната средина.
Европската комисија денеска, на 9 октомври, избра 46 нови стратешки проекти за критични суровини во 16 земји членки. Меѓу нив има осум проекти за експлоатација, 11 за преработка, 19 за рециклирање и осум што комбинираат повеќе активности. Европскиот интерес, значи, опфаќа многу поширок круг дејности од отворањето рудници.
Токму во тој поширок пристап треба да се бара и македонската можност. Покрај ископот, работни места можат да создаваат лабораториите, инженерските услуги, преработката, одржувањето на опремата, рециклирањето и следењето на влијанијата врз природата. Прашањето е колкав дел од овие активности би се развивал во земјата.
Американското Министерство за енергетика проценува дека во следните десет години на САД ќе им бидат потребни околу 6.000 нови инженери во рударскиот сектор. Станува збор за проекција на потребите во една деценија, а не за оглас со 6.000 моментално отворени работни места. Истовремено, уписот на американските рударски студиски програми од 2015 година е намален за приближно 45 отсто.
Одговорот на Вашингтон е програмата PROSPECT, за која е најавено финансирање до 100 милиони долари. Таа предвидува поддршка за образование, стипендии и развој на кадри во експлоатацијата, преработката и рециклирањето критични минерали. Краткорочната цел е за две години да се удвои бројот на дипломирани во поврзаните области. Тоа е поставена цел, чија реализација допрва треба да се покаже.
Во Македонија, најновата статистика покажува намалување на бројот на работници. Според Државниот завод за статистика, во август 2026 година секторот „Рударство и вадење камен“ имал осум отсто помалку работници отколку во август 2025 година. Податокот се однесува на целиот сектор и сам по себе не покажува колку инженери заминале во странство, ниту кои се причините за намалувањето.
Проблем постои и во интересот за образованието. Деканот на Факултетот за природни и технички науки во Штип, Ѓорѓи Димов, во неодамнешна изјава посочи дека интересот за рударските и геолошките струки е намален, но дека активните студиски програми и натаму создаваат рударски инженери, геолози и инженери за заштита на животната средина.
За млад човек што избира професија, светската побарувачка е само еден дел од одлуката. Другиот е многу поконкретен: каде ќе работи, колку ќе заработува, колку ќе биде безбедно работното место и дали ќе може професионално да напредува. Стипендиите и платената практика би можеле да го зголемат интересот, но задржувањето на кадрите бара и убедлива перспектива по дипломирањето.
Домашната расправа треба да се темели и на точна слика за постојните инвестиции. Тврдењето дека во Македонија четири децении не е отворен нов рудник не е точно. „Боров Дол“ започна со работа во 2021 година, што го потврдува и Сојузот на синдикатите на Македонија во објавата за колективниот договор во рудникот.
Истовремено, секој најавен проект мора да се разгледува одделно. Кај „Иловица-Штука“, инвеститорот најавува над 500 директни и околу 2.700 индиректни работни места. Тоа се процени за можните ефекти од проектот, а не веќе остварени вработувања. Нивната тежина зависи од реализацијата, изборот на добавувачи и од тоа колку од работата навистина би ја добиле локалните жители и домашните компании.
Проценката на придобивките мора да ги опфати и ризиците за водата, почвата, земјоделството и здравјето на населението. Јавноста треба да има пристап до проверливи анализи, планови за управување со отпадот и одговор на прашањето кој ќе ја плати санацијата по завршувањето на експлоатацијата. Светската побарувачка за бакар не ги решава овие локални прашања.
Коридорот 8 може да помогне во транспортното поврзување. На конференцијата во Софија на 8 октомври, еврокомесарката Марта Кос ја истакна стратешката положба на Македонија, Албанија и Бугарија во поврзувањето на Црното со Јадранското Море и во намалувањето на европските транспортни зависности. Можноста ова да привлече преработувачки и логистички капацитети, сепак, зависи од дополнителни инвестиции и деловни одлуки.
Европските цели до 2030 година ја покажуваат важноста на целиот производствен процес: капацитети за домашна експлоатација што одговараат на најмалку 10 отсто од годишните потреби за стратешки суровини, за преработка на најмалку 40 отсто и за рециклирање на најмалку 25 отсто.
За Македонија, успехот би се мерел со тоа колку знаење, заработка и деловни можности остануваат дома. Новите проекти би имале поголема развојна вредност ако ангажираат домашни инженери, создаваат добавувачи и вложуваат во обука, со проверлива заштита на природата. Младиот инженер ќе има причина да остане кога таа перспектива ќе ја види во конкретна понуда за работа.
