Иако интернетот, мобилните апликации и онлајн услугите стануваат дел од секојдневието и во Македонија, многу постари граѓани и натаму не се чувствуваат сигурно кога треба да платат со телефон, картичка или преку апликација. За нив, проблемот не е само во тоа што технологијата брзо се менува, туку и во стравот дека лесно можат да бидат измамени, да згрешат при плаќање или да останат без контрола врз сопствените пари. Лажни банкарски пораки, фишинг-линкови, телефонски измами и барања за лични податоци се меѓу најчестите причини поради кои постарите граѓани со резерва гледаат на дигиталното плаќање. Токму затоа кешот и понатаму останува нивната најсигурна опција
Македонија е онлајн, но не и целосно дигитално сигурна
Во Македонија дигиталната употреба расте, но нерамномерно. Државниот завод за статистика објави дека во првиот квартал од 2025 година 92,1 отсто од населението на возраст од 15 до 74 години користело интернет, а 60,3 отсто купиле или нарачале производи и услуги онлајн во последните 12 месеци. Но пристапот до интернет не значи автоматски и доверба во дигиталното плаќање. Народната банка претходно соопшти дека дигитални услуги се користеле за пристап до околу 42 отсто од сметките, додека електронски плаќања се вршеле кај само 18 отсто од сметките. Разликата покажува дека интернетот полесно се прифаќа отколку самото плаќање преку дигитални канали.
Овој јаз е уште повидлив кај постарите генерации. Во Европската Унија, во 2024 година, 72 отсто од интернет-корисниците користеле онлајн банкарство, но кај групата од 65 до 74 години тој удел паѓал на 59 отсто. И кај онлајн купувањето разликата е јасна: 53 отсто од луѓето на таа возраст купувале онлајн, што е значително помалку во споредба со помладите генерации. Тоа покажува дека постарите не се целосно исклучени од дигиталниот свет, но во него влегуваат побавно и со многу повеќе сомнежи.
Причината не е само во технологијата, туку пред сè во довербата. Светската банка предупредува дека постарите граѓани се почувствителни на измами, нејасни финансиски производи и исклучување од услуги ако дигиталните алатки не се едноставни и приспособени на нивните потреби. Затоа решението не е само да им се каже да симнат апликација, туку да добијат јасни упатства, подобра заштита и чувство дека не се препуштени сами на себе. И европските институции сè погласно предупредуваат дека возраста мора сериозно да се земе предвид кога се креираат програми за дигитална и финансиска писменост.
На Балканот дигиталниот јаз е уште подлабок
На Балканот проблемот е уште поширок, бидејќи дигиталната трансформација се одвива нерамномерно. OECD наведува дека токму кај повозрасните групи е најизразен јазот во дигиталните способности во Западен Балкан, додека RCC во својот WB DESI 2024 покажува дека иако 85 отсто од луѓето во регионот користеле интернет во претходните 12 месеци, само 32 отсто имале барем основни дигитални вештини. Тоа значи дека многумина можат да читаат вести, да праќаат пораки или да користат Вибер, но не се чувствуваат доволно сигурно да внесат картичка, лозинка или код за потврда при плаќање.
Кешот останува чувство на контрола
Во таква атмосфера, стравот од измами станува клучна пречка. Според Consumer Conditions Scoreboard 2025, 45 отсто од европските потрошувачи во 2024 година се соочиле со некаква форма на онлајн измамничка практика. За постарите луѓе ова не е апстрактен ризик, туку реална причина за воздржаност. Стравот често не е само дека некој ќе им ги украде парите, туку и дека ќе стиснат погрешно, ќе внесат нешто што не треба или нема да знаат како да реагираат ако нешто тргне наопаку.
Затоа кешот за многу постари граѓани не е само навика, туку чувство на контрола. Кога парите се во рака, трошокот е видлив, а ризикот делува помал и поразбирлив. Додека банките и институциите не изградат услуги што се навистина едноставни, јасни и безбедни, дигиталното плаќање за многу постари граѓани ќе остане простор на несигурност. А кешот, барем уште извесно време, ќе продолжи да значи мир во глава.
