Војната во Украина покажа колку современите воени операции зависат од сателитските комуникации, но и колку пристапот до овие технологии може да влијае врз ситуацијата на фронтот. Кога на украинската војска неодамна ѝ била ограничена брзината на врската преку воената сателитска мрежа „Старшилд“, проблемите особено се одразиле врз употребата на дроновите-пресретнувачи.

Иако технологијата ја развива приватната компанија „СпејсИкс“, во сопственост на Илон Маск, за нејзината употреба во воени цели одлучува американската влада. Тоа го отвора прашањето кој навистина ја контролира мрежата, колку Украина зависи од неа и дали постојат соодветни алтернативи.

Петар Војиновиќ, уредник на порталот „Танго сикс“, за „Еуроњуз Србија“ објаснува како сателитската технологија добила воена примена и зошто ограничувањето на нејзините функции би можело да ослаби дел од украинската одбрана.

„Старлинк“ и „Старшилд“: иста технологија, различна намена

„Старлинк“ е сателитска мрежа што овозможува пристап до интернет преку сателити во ниската Земјина орбита. Големиот број сателити и можноста за нивно често лансирање го привлекле и интересот на американското Министерство за одбрана, кое со „СпејсИкс“ развило воени примени на оваа технологија.

„Старшилд“ е наменет за воени и државни потреби. Покрај комуникацијата и интернет-пристапот, воените примени вклучуваат и снимање на Земјината површина и откривање различни објекти со помош на сензори.

Според Војиновиќ, ваквиот пристап овозможува надзор што порано се реализирал со специјализирани извидувачки и комуникациски сателити, но сега со предностите на големата сателитска констелација.

„Таа комбинација, односно вклучувањето воени примени во цивилната констелација, го создаде „Старшилд““, објаснува тој.

Зошто ограничувањето на мрежата е проблем за Украина?

„Старшилд“ се користи во Украина веќе неколку години, а една од важните примени е поддршката на дроновите-пресретнувачи. Украинската војска разви помали и поевтини беспилотни летала за соборување руски дронови, а сателитската врска им овозможува да комуницираат и при движење со голема брзина.

Проблемот се појавил откако украинските корисници пријавиле таканаречено „тротлирање“ – намерно или автоматизирано ограничување на брзината на интернет-врската.

Војиновиќ објаснува дека вакви ограничувања постојат и кај цивилниот „Старлинк“, на пример кога уредите се користат во движење, за што се предвидени посебни услуги.

Но, кај „Старшилд“ можноста за користење во подвижни објекти е една од клучните карактеристики.

„„Старшилд“ е систем кај кој токму тоа е поентата на употребата – да може да се користи на објекти како дроновите-пресретнувачи, кои се движат со брзина поголема од 160 километри на час“, вели Војиновиќ.

Според неговата процена, ограничувањето на врската би можело да ја намали ефикасноста на украинските дронови-пресретнувачи и на други системи што се потпираат на оваа технологија.

Кој одлучува за пристапот до „Старшилд“?

Случајот повторно го отвори прашањето за влијанието на приватните технолошки компании врз воените операции и меѓународните односи.

Украинскиот претседател Володимир Зеленски предупреди дека ограничувањето на пристапот до мрежата може да ги загрози животите на војниците. Илон Маск, пак, на социјалната мрежа Икс наведе дека за користењето на „Старшилд“ одлучува исклучиво американската влада. Во јавноста се појавија различни објаснувања за тоа кој ја донел одлуката за ограничување на врската, но околностите и одговорноста за потегот не се целосно разјаснети.

Маск исто така изјави дека „Старлинк“ е клучен за украинската одбрана и дека, доколку системот биде исклучен, украинската линија на фронтот веднаш би се урнала.

Војиновиќ смета дека ваквата изјава не е само констатација, туку и закана. Според него, ограничувањата можат значително да ослабат дел од украинската одбрана, особено дроновите-пресретнувачи и други системи што ги користат копнените сили.

Сепак, тој оценува дека таквиот потег дополнително би ја влошил веќе тешката ситуација на фронтот, но не би ги променил суштински сите околности на војната, бидејќи Украина и без тоа се соочува со сериозни воени и технолошки предизвици.

Постои ли европска алтернатива?

Зависноста од технологијата на една приватна компанија ги поттикна и европските држави да размислуваат за сопствени сателитски системи.

Војиновиќ ја посочува европската алтернатива „Уанвеб“, која функционира во рамките на компанијата „Еутелсат“ и може да се користи за државни и воени потреби. Според него, овој систем сè уште не ја достигнал масовноста и флексибилноста на „Старлинк“.

„Сега имаме нова иницијатива на Германија и Франција за изградба на сопствена сателитска констелација. Но, колку и да е Илон Маск проблематична фигура за светската геополитика, тој истовремено е исклучително иновативен. Токму тоа ја прави целата ситуација толку сложена. Тој го изгради „Старлинк“, односно „СпејсИкс“, врз револуционерно практично решение за лансирање во вселената, а никој не може да го достигне неговиот број на лансирања“, оценува Војиновиќ.

Затоа, според него, изградбата на конкурентни системи ќе биде голем технолошки и финансиски предизвик за Европа, дури и за земјите што имаат сопствени ракетни програми.

„Старлинк“ го менува и цивилниот интернет

Иако вниманието во моментов е насочено кон воената употреба на сателитските комуникации, „Старлинк“ има и значајна цивилна примена. Системот овозможува брз интернет и во области каде што е тешко да се изгради традиционална телекомуникациска инфраструктура.

Војиновиќ наведува дека „Старлинк“ сè уште не е официјално достапен во Србија, но дека неговата технологија веќе се користи во различни делови на светот, вклучително и во авионскиот сообраќај. Како пример ги посочува авионите што „Ер Србија“ ги изнајмува од европскиот превозник „Ер Балтик“, кој има инсталирано „Старлинк“. Патниците можат да се поврзат на интернет без сложена постапка за најавување и да користат брза врска и за време на летот.

Според Војиновиќ, токму масовноста на сателитската мрежа и можноста за повторна употреба на ракетите придонеле сателитскиот интернет да стане подостапен и попрактичен за секојдневна употреба.

Случајот со Украина, сепак, покажува дека кога една комуникациска технологија станува важен дел од воената инфраструктура, прашањето не е само колку е напредна туку и кој има овластување да одлучува за нејзината употреба.