Цените на прехранбените производи значително се разликуваат низ Европа. Додека кошничка со 18 основни производи во Швајцарија чини речиси 138 евра, за истите производи во Молдавија се потребни околу 41 евро. Но ниските цени не мора да значат дека храната е подостапна за населението, бидејќи важна улога играат и платите, куповната моќ и другите трошоци за живот.

Храната зазема значителен дел од буџетот на домаќинствата, но износот што граѓаните го издвојуваат за основните намирници зависи од земјата во која живеат. Разликите се забележуваат дури и кај секојдневните производи, како лебот и јајцата.

Според Евростат, храната и безалкохолните пијалаци сочинуваат 13,6 отсто од вкупните трошоци на домаќинствата во Европската Унија. Поголем дел од буџетот, 23,6 отсто, оди за домување и комунални услуги.

Податоците на платформата „Нумбео“, која ги следи трошоците за живот, покажуваат големи разлики во цените на храната низ Европа. Според индексот за средината на 2026 година, во некои земји цените се значително под просекот на ЕУ, додека во најскапите се речиси двојно повисоки.

Швајцарија и Исланд се меѓу најскапите, а Романија е најевтина во ЕУ

Според индексот на цените на прехранбените производи, во кој просекот на Европската Унија е поставен на 100, Швајцарија е најскапа европска земја, со индекс од 189,2. Тоа значи дека храната таму во просек е за 89,2 отсто поскапа отколку во ЕУ.

Исланд е на второто место со индекс од 183,6, а по него следуваат Норвешка со 154,4, Луксембург со 134,9 и Данска со 128,4. Од нордиските земји, над просекот се и Финска со 119,7 и Шведска со 116,6.

Меѓу петте најголеми европски економии опфатени во споредбата, Франција е најскапа, со цени на храната за 27,5 отсто над просекот на ЕУ. Следуваат Обединетото Кралство со индекс од 111,9, Германија со 111,6 и Италија со 110,2. Шпанија е единствената од овие пет земји со цени под европскиот просек, со индекс од 89,7.

Во Европската Унија најниски цени на храната има во Романија, со индекс од 66,7, односно 33,3 отсто под просекот на ЕУ.

Каде е Северна Македонија?

Ниски цени на прехранбените производи, според истиот индекс, има и во дел од земјите на Источна Европа и Балканот. Индексот за Северна Македонија изнесува 59,8, за Босна и Херцеговина 67,9, а за Србија 68,8.

Турција има индекс од 82,1, што исто така е под просекот на ЕУ, иако истовремено се издвојува по високата инфлација на цените на храната.

Разликите стануваат поочигледни кога наместо индексот се споредува цената на конкретни производи. Врз основа на податоците на „Нумбео“ собрани во октомври 2026 година, „Еуроњуз бизнис“ ја пресметал вредноста на кошничка од 18 прехранбени производи, при што секој производ е вклучен по еднаш, без дополнително пондерирање.

Просечната цена на оваа кошничка во ЕУ изнесувала 69,84 евра. Во Швајцарија достигнала 137,90 евра, додека во Молдавија била најниска – 41,10 евра.

Во Норвешка кошничката чинела 116,10 евра, во Луксембург 99 евра, во Австрија 88,10 евра, а во Данска 87,70 евра.

Меѓу петте најголеми европски економии, Франција повторно била најскапа, со кошничка од 87,40 евра. Во Италија истите производи чинеле 80 евра, во Германија 75,20 евра, а во Обединетото Кралство 69,10 евра. Во Шпанија кошничката чинела 63 евра.

Во Србија за истите производи биле потребни 49,70 евра. Помалку од 50 евра чинела кошничката и во Северна Македонија, Косово, Романија, Грузија, Полска, Црна Гора и Босна и Херцеговина.

Поевтина храна не значи и поголема достапност

Овие споредби ги прикажуваат номиналните цени, но не и целосната слика за тоа колку лесно граѓаните можат да си ја дозволат храната. Кога ќе се земе предвид куповната моќ, разликите се намалуваат, а редоследот на земјите може да се промени во зависност од тоа кои производи се застапени во потрошувачката кошничка.

Пример за тоа е Романија, каде што храната е најевтина во ЕУ, но храната и безалкохолните пијалаци сочинуваат 23,1 отсто од буџетот на домаќинствата. Во Бугарија овој удел исто така надминува 20 отсто.

„Пониските цени не мора да значат и поголема достапност“, изјавил за „Еуроњуз бизнис“ професорот Еремијаш Мате Балог од Универзитетот „Корвинус“.

Тој укажува на разликите во платите и куповната моќ. Производите може да бидат поевтини во апсолутна смисла, но сепак потешко достапни во однос на нето-приходите, односно заработката што им останува на граѓаните по оданочувањето.

Затоа, само споредувањето на цените во продавниците не е доволно за да се разберат трошоците за живот. Важно е и колкав дел од приходите им останува на домаќинствата откако ќе ги покријат другите основни потреби.

Зошто храната е поскапа во некои земји?

Цените на храната не зависат само од трошоците за нејзино производство. Во крајната цена се вклучени и платите на вработените, енергијата, закупнините за деловните простории, транспортот, даноците, трошоците за земјиште, земјоделската продуктивност и структурата на малопродажниот пазар.

Според професорот Балог, трошоците за работна сила се еден од најпостојаните фактори што влијаат врз цените на прехранбените производи во Европа. Значајна улога имаат и трошоците за енергија.

Енергијата, горивото и транспортот влијаат врз целиот синџир на снабдување – од земјоделското производство и преработката до дистрибуцијата и испораката на производите до супермаркетите.

Иларија Бенедети, вонредна професорка на Универзитетот во Туша, оценила дека трошоците за енергија се меѓу главните фактори зад неодамнешниот раст на цените на храната, особено поради поскапувањето на горивата.

Според податоците на кои се повикува „Еуроњуз бизнис“, просечната цена на дизелот во ЕУ пораснала од 1,59 евра за литар на 23 февруари на 2,24 евра на 28 септември 2026 година.

„Дизелот го придвижува целиот синџир на снабдување со храна, од тракторите до камионите што ги снабдуваат супермаркетите“, објаснила Бенедети.

Таа посочила и дека забавувањето на инфлацијата не значи дека цените автоматски паѓаат. Додека инфлацијата е позитивна, цените и понатаму растат, но со побавно темпо. Тоа значи дека и по забавувањето на инфлацијата, потрошувачите продолжуваат да плаќаат повисоки цени отколку претходно.

Лебот и јајцата покажуваат колкави можат да бидат разликите

Цените на поединечните производи дополнително покажуваат како локалните трошоци влијаат врз сметката што ја плаќаат потрошувачите.

Според „Нумбео“, векна бел леб од 500 грама во Данска чини 3,18 евра, додека во Бугарија чини 1,02 евро. Така, лебот во Данска е повеќе од трипати поскап.

Кај јајцата, производ што е полесен за споредување поради стандардизираното пакување, разликата е помала. Пакување од 12 јајца во Данска чини 4,52 евра, додека во Естонија цената е 2,69 евра.

Како што објаснува Бенедети, цената на храната во продавницата не ги одразува само трошоците за самиот производ. Во неа се вклучени и работната сила, енергијата, закупнината, транспортот и даноците – трошоци што вообичаено се повисоки во побогатите земји.

Разликите во цените на храната низ Европа, според тоа, се резултат на комбинација од економски услови, трошоци за производство и дистрибуција и куповната моќ на населението. За да се утврди колку храната навистина е достапна, не е доволно да се знае колку чини кошничката – важно е и колкав дел од месечните приходи треба да се потроши за неа.