На 28 октомври 1892 година, во музејот на восочни фигури „Гревен“ во Париз, Емил Рејно ја прикажа првата јавна проекција на анимирани слики. Рејно беше професор по природни науки и изумител. Неговиот „Оптички театар“ работеше со долги ленти на кои секоја слика беше насликана рачно, а светлината ги проектираше на платно додека тој ги вртеше макарите. Програмата се викаше „Светлосни пантомими“.

Најпозната „Кутриот Пјеро“, траеше неколку минути и се изведуваше со музика во живо. Рејно ја измисли анимацијата три години пред браќата Лимиер да го прикажат својот прв филм. Неговите претстави во „Гревен“ ги гледале стотици илјади луѓе, но технологијата на филмот брзо го надмина неговиот рачен метод. Во 1913 година, разочаран и сиромашен, Рејно фрлил голем дел од своите ленти во реката Сена. Денес се сочувани само две. Меѓународното здружение за анимиран филм АСИФА во 2002 година го прогласи 28 октомври за Меѓународен ден на анимацијата, во чест на неговата проекција.

Од Мики Маус до пикселите: како анимацијата стана индустрија

Во дваесеттиот век анимацијата стана една од најмоќните индустрии за забава. „Снежана и седумте џуџиња“ од 1937 година беше првиот долгометражен целосно анимиран филм во боја, и тоа во време кога многумина во Холивуд веруваа дека публиката нема да издржи цртан филм подолг од десет минути.

Во втората половина на векот анимацијата се подели на два света. Едниот беше индустрискиот, на големите американски и јапонски студија. Другиот беше авторскиот, на малите европски школи, кои анимацијата ја гледаа како уметност за возрасни, со метафори, политика и поезија. Токму во тој втор свет Југославија имаше едно од најсилните имиња: Загрепската школа на цртан филм. Помалку е познато дека паралелно, на неколку стотини километри југоисточно, растеше и една скопска школа.

„Ембрио“, „Феникс“ и Сребрената мечка: златното доба на скопската школа

Приказната за македонската анимација почнува во 1971 година со „Ембрио Но. М“ на Петар Глигоровски. Глигоровски, Дарко Марковиќ, Боро Пејчинов и Делчо Михајлов ја сочинуваа генерацијата што ги постави темелите на македонската анимација. Студиото за анимација при „Вардар филм“ формално е основано во мај 1975 година. Таму работеа и Владимир Бороевиќ, Славољуб Игњатовиќ, Афродита Марковиќ, Тонкица Митровска, Мирослав Грчев и Милка Ковиловска.

Во периодот до 1991 година, во рамките на „Вардар филм“ и ТВ Скопје се создадени околу 50 анимирани филмови, од кои голем дел се наградени на меѓународни фестивали. Најпознат меѓу нив е „Феникс“ на Глигоровски од 1976 година. Тоа е единаесетминутен филм инспириран од песната „Барбара“ на Жак Превер, во кој птица прави гнездо од кое израснува град, а јајцето се претвора во око во кое се гледа море.

Филмот доби специјална награда во Анеси во 1977 година, а Глигоровски во 1979 година ја доби Сребрената мечка на Берлинскиот фестивал. Тоа е едно од најголемите меѓународни признанија во историјата на македонскиот филм воопшто, а сепак повеќето Македонци никогаш не го виделе овој филм.

Тонкица Митровска и тивките раце на анимацијата

Зад авторските имиња во анимацијата секогаш стои армија луѓе што цртаат илјадници фази на движење. Една од нив беше Тонкица Митровска, која почина во септември на 78-годишна возраст. Митровска беше дипломирана графичарка и една од столбовите на „Скопската анимирана школа“. Таа работеше на повеќе од 20 анимирани филмови, соработувајќи со најголемите автори на студиото. Нејзината кариера кажува многу за тоа како функционира заборавот: аниматорите ретко ги знае публиката, дури и кога филмовите на кои работеле стигнале до Берлин и Анеси.

Со транзицијата и распаѓањето на „Вардар филм“, студиото згасна, а архивите со години беа надвор од видното поле на јавноста. Дури во последните години Друштвото на филмски работници почна проект за собирање на историјата на македонската анимација на едно место.

„Јон Вардар“ и новата генерација

Македонија својот прв долгометражен анимиран филм го доби дури во 2024 година. „Јон Вардар против галаксијата“ на режисерот Гоце Цветановски ја имаше светската премиера на 57. фестивал на фантастичен филм во Ситџес, еден од најважните во светот за овој жанр. Филмот е поддржан од Агенцијата за филм и е копродукција со Унгарија, Бугарија и Хрватска. Потоа ја доби наградата за најдобар долгометражен анимиран филм на фестивалот „Галактик Имaџинариум“ во Романија и наградата за најдобра анимација на фестивалот во Аријано Ирпино во Италија.

Педесет и три години по „Ембрио Но. М“, македонската анимација повторно патува по светските фестивали. Прашањето е дали овој пат и домашната публика ќе знае за тоа.