Новиот план за подобрување на квалитетот на воздухот во Скопје отвори сериозни прашања за начинот на неговата подготовка, точноста на користените податоци и учеството на граѓаните во носењето на одлуките.

Додека градските власти претставуваат мерки за почист воздух до 2031 година, еколошките организации предупредуваат дека документот мора дополнително да се преработи пред да биде усвоен.

Забелешките се различни, од потребата за подобро усогласување со законите до сериозни обвинувања за преземање стари анализи и користење застарени статистички податоци.

Во центарот на критиките е прашањето дали планот обезбедува доволно точна основа за одлуките што треба да влијаат врз квалитетот на воздухот во наредните пет години.

„Зелен хуман град“: Зошто се користат податоци од пописот во 2002 година?

Граѓанската иницијатива „Зелен хуман град“ реагираше на документот од 179 страници, за кој тврди дека чинел 73.000 евра.

Во реакцијата објавена на 6 ноември, иницијативата наведува дека во планот се користени податоци за населението од пописот во 2002 година, иако во меѓувреме е спроведен нов попис во 2021 година.

Активистите посочуваат и делови што, според нив, се преземени од претходни анализи, како и недовршени библиографски белешки.

Меѓу примерите што ги наведуваат се забелешки на англиски јазик со насоки дополнително да се провери точниот наслов и година на документ, како и името на мерна станица.

Според иницијативата, ваквите пропусти отвораат сомнежи за квалитетот на подготовката на документот и за проверката на податоците врз кои се темелат предложените мерки.

Од „Зелен хуман град“ го оценија документот како плагијат. Сепак, ова е обвинение на иницијативата, а не независно утврден факт.

За потврдување на вакво тврдење е потребна целосна споредба со претходните планови, проверка на авторството и увид во документацијата за изработката.

Исто така, сумата од 73.000 евра засега е наведена како тврдење на иницијативата и бара потврда преку договорите и финансиските документи.

„Еко-свест“: Планот има основа, но мора да се усогласи со новите закони

За разлика од острите обвинувања на „Зелен хуман град“, од „Еко-свест“ оценуваат дека предложениот план содржи корисни мерки, но дека е потребна дополнителна работа за тој да стане применлив.

Елена Николовска од „Еко-свест“ посочува дека на национално ниво се подготвува ново законодавство за квалитетот на воздухот и индустриските емисии, додека дел од основата на градскиот план се повикува на постари документи.

Тоа создава ризик локалниот план да биде усвоен според рамка која ќе мора да се усогласува со новите национални прописи.

Организацијата предупредува и дека не е доволно само да се наведат можни извори на финансирање. Потребно е да се знае кои средства се обезбедени и кои институции ќе бидат одговорни за конкретните мерки.

Посебна забелешка се однесува на предложеното користење природен гас како замена за дрвата и јагленот.

Од „Еко-свест“ сметаат дека поголем приоритет треба да добијат обновливите извори на енергија и енергетската ефикасност, наместо создавање дополнителна зависност од фосилно гориво.

„Стоп за Усје“ бара посериозен пристап кон индустриските емисии

Забелешки за индустрискиот дел од планот има и граѓанската иницијатива „Стоп за Усје“.

Нејзината претставничка Марија Манучева посочува дека предложените мерки за цементарницата не го опфаќаат доволно прашањето за емисиите на азотни оксиди.

Овие загадувачки материи се важен дел од прашањето за квалитетот на воздухот, а нивното следење бара соодветни методологии и податоци.

Реакцијата ја отвора потребата индустриските мерки да се разгледуваат по конкретни загадувачки материи, наместо само преку општи проценти за намалување на загадувањето.

Без таква прецизност, може да биде тешко да се оцени дали одредена мерка навистина го решава проблемот на кој е наменета.

Еколошка свест не значи само одговорност на граѓаните

Расправата за новиот план отвора и пошироко прашање за еколошката свест во Скопје.

Граѓаните можат да придонесат преку изборот на превоз, начинот на загревање на домовите и одговорното постапување со отпадот.

Но таквите промени зависат и од условите што ги создаваат институциите.

Граѓанин кој сака да користи јавен превоз мора да има достапна и сигурна услуга. Домаќинство што сака да премине на почисто греење мора да има финансиски достижна алтернатива.

Истовремено, контролата на индустриските емисии, урбанистичкото планирање и следењето на загадувањето не можат да се префрлат врз индивидуалната одговорност на граѓаните.

Еколошката свест затоа не може да биде замена за институционално спроведување на мерките.

Кој ќе ги слушне граѓаните пред усвојувањето?

Еден од проблемите што ги посочуваат организациите е и начинот на кој се организираат јавните консултации.

„Зелен хуман град“ реагираше дека пристапот до документот не бил навремено овозможен за сите заинтересирани, додека „Еко-свест“ бара дополнителни јавни расправи со пошироко учество на стручната јавност, институциите, медиумите и граѓаните.

Овие барања имаат практична важност.

Документ што треба да ги насочува инвестициите и мерките за чист воздух во следните пет години мора да биде разбирлив, проверлив и отворен за суштински забелешки.

Јавната расправа не треба да служи само за претставување веќе подготвени решенија, туку и за нивно подобрување пред конечната одлука.

За новиот план на Скопје остануваат неколку прашања на кои е потребен институционален одговор: дали се користени најновите достапни податоци, колку чинела изработката, дали критиките ќе бидат проверени и кои забелешки ќе бидат внесени во конечната верзија.

Нов план сам по себе не гарантира почист воздух. Но документ подготвен со проверени информации, јасни финансиски обврски и вистинско учество на јавноста може да биде основа за мерки што ќе дадат резултат.

Затоа следниот чекор не е само неговото усвојување, туку одговор на забелешките што веќе ги изнесоа организациите што со години ја следат состојбата со аерозагадувањето во Скопје.