Шведска најави дека од 1 јануари 2028 година ќе воведе национална забрана за употреба на таканаречените „вечни хемикалии“ (ПФАС) во голем број производи за секојдневна употреба, пред Европската Унија да донесе заедничка регулатива.
Министерката за клима и животна средина, Ромина Пурмохтари, ја оцени одлуката како „голема победа за здравјето на луѓето и за животната средина“.
„ПФАС не треба да се наоѓаат во облека, козметика, кујнски прибор и други производи за секојдневна употреба кога веќе постојат безбедни алтернативи“, изјави таа.
ПФАС (пер- и полифлуороалкилни супстанции) претставуваат група од повеќе од 10.000 синтетички хемикалии кои речиси не се разградуваат во природата, поради што се познати како „вечни хемикалии“. Долготрајната изложеност на овие соединенија се поврзува со зголемен ризик од одредени видови рак, намалена плодност и нарушувања на имунолошкиот систем.
Што ќе биде забрането?
Шведската забрана ќе се однесува на облека и обувки, водоотпорни средства, кујнски прибор, козметички производи и восок за скијање и други производи за широка потрошувачка.
„Шведска нема да чека додека овие хемикалии продолжуваат да се шират во нашите домови, природата и човечкото тело“, порача Пурмохтари.
Го проверив дополнително – нема специфични резултати за ПФАС во контекст на процесот на пристапување или REACH усогласувањето кај нас. Еве го поголемиот пасус, базиран строго на она што реално можам да го потврдам, без да измислувам непостоечки податоци:
Македонија и ПФАС – празнина која останува отворена
За разлика од Шведска, каде конкретна забрана веќе има датум на стапување во сила, во Македонија моментално не постои посебна регулатива, тестирање или мониторинг систем насочен конкретно кон ПФАС. Земјава го регулира прашањето со хемикалии општо преку Законот за хемикалии, првично донесен во 2010 година и последователно изменуван неколку пати до 2016 – закон кој ја уредува класификацијата, пакувањето, увозот, извозот и ставањето во промет на хемикалии воопшто, но во него нема одделна одредба, листа или граничнa вредност специфична за оваа група „вечни хемикалии”.
Со статус на земја-кандидат за членство во ЕУ уште од 2005 година, Македонија формално се обврзала постепено да го усогласи националното законодавство со правото на Унијата, вклучително и во делот на управувањето со хемикалии и животна средина, процес кој секоја година се следи и оценува преку годишните извештаи на Европската комисија.
Отсуството на податоци не значи автоматски отсуство на проблем, земјава веќе има документирани, но одделни предизвици со квалитетот на површинските и подземните води од други причини (бактериолошко и хемиско загадување, нерегулирано управување со отпадни води), опфатени во претходни анализи на Институтот за јавно здравје и МЖСПП, но ниту еден јавно достапен извештај досега конкретно не ги опфатил или тестирал ПФАС соединенијата како посебна категорија. Со други зборови, реалната состојба со присуството на овие хемикалии во македонската животна средина, храна или вода за пиење едноставно останува непозната, не затоа што е потврдено дека ги нема, туку затоа што досега никој системски не барал да ги најде.
Европа подготвува заедничка регулатива
Европската комисија се очекува во 2027 година да предложи законодавство за ограничување на ПФАС низ целата Европска Унија, но усвојувањето и примената на таквите правила би можеле да потраат уште неколку години.
Во меѓувреме, повеќе европски држави веќе воведуваат сопствени ограничувања. Франција годинава стапи во сила со забрана за продажба, производство и увоз на производи за кои постојат алтернативи без ПФАС, додека Данска веќе ги забрани овие супстанции во материјали за пакување храна, а од годинава и во дел од облеката, обувките и водоотпорните средства.
Според проценките, околу 12,5 милиони луѓе во Европа живеат во заедници каде што водата за пиење е загадена со ПФАС. Од јануари годинава во Европската Унија веќе важат нови стандарди за ограничување на овие хемикалии во водата за пиење, иако експертите предупредуваат дека тие го третираат загадувањето, а не неговиот извор.
