Студентската листа оствари убедлива победа на изборите во Србија, но промената на власта нема веднаш да значи и промена на раководствата во најмоќните државни институции. Додека се чека конституирањето на новото Народно собрание, а потоа и формирањето влада, на чело на јавните претпријатија, службите и агенциите со месеци би можеле да останат луѓе лојални на досегашната власт.
Каков простор за дејствување има политичката опција што стави крај на 14-годишното владеење на Српската напредна партија (СНС) и нејзините партнери? И како ќе функционира движење што нема јасен лидер и класична партиска хиерархија?
Претставниците на студентското движење, кое во изминатата година ги предводеше антикорупциските протести, и на Студентската листа во првите денови по изборите порачаа дека насилството не е решение. Наместо тоа, ги повикаа вработените во јавните институции да се самоорганизираат и самостојно да ги започнат промените.
Во меѓувреме, Владата на Србија во технички мандат повикува на мирна и законска транзиција на власта. Александар Вучиќ, досегашниот најмоќен политичар во земјата, пак, зборува за самоорганизирање на своите поддржувачи со цел да ги одбранат медиумите блиски до СНС од напади. Републичката изборна комисија најпрво треба да ги објави конечните изборни резултати. Дури потоа почнуваат да течат роковите за конституирање на новото собрание и формирање влада.
„Целиот процес може да трае три до четири месеци. Јавниот и политичкиот живот нема да запре во меѓувреме“, вели Зоран Стојиљковиќ, пензиониран професор на Факултетот за политички науки и кандидат за пратеник на Студентската листа, во разговор за Би-Би-Си на српски јазик.
„Чувствителна“ недела по изборите
Во првите часови по изборите, додека приврзаниците на Студентската листа ја славеа победата низ Србија, на новата политичка опција ѝ порачаа да не се оддалечува од граѓаните и да исполни едно од основните барања на протестите – почитување на законите.
„Се соочувате со еуфорија по изборите и со големи очекувања да го исполните ветеното: справување со системската корупција, ослободување на институциите и враќање кон нормалноста. Но, на почетокот немате законско овластување да го направите тоа. Тоа е чувствителна ситуација во која треба да дејствувате“, оценува Стојиљковиќ.
Еден од првите предизвици беа упадот и протестите пред телевизиите блиски до досегашната власт, „Информер“ и „Пинк“. Претставниците на студентите, меѓу нив и првиот на Студентската листа, Илија Срдановиќ, повикаа на смирување на страстите.
Според Стојиљковиќ, важно било да се испратат пораки против насилството и да се спречат очекуваните спонтани реакции на луѓето кои со децении ги трпеле последиците од авторитарното владеење. Истовремено, студентското движење ги поддржува иницијативите за промени што доаѓаат од внатрешноста на институциите и медиумите, повикувајќи ги вработените да се организираат и самостојно да се заложат за нивно ослободување од политичките влијанија.
„Ако сте израснале во студентски и граѓански бунт, не можете да кажете дека самоорганизирањето треба да запре“, вели Стојиљковиќ.
Тој очекува дека во првите месеци, пред да се воспостави целосната институционална рамка, промените ќе зависат и од поддршката на граѓаните и од иницијативите на луѓето што работат во самите институции. Во таква атмосфера, смета тој, дел од актуелните раководители би можеле да поднесат оставки.
„Нема готови рецепти за ситуации во кои не се менува само власта, туку и режимот“, заклучува професорот.
Барања за промени во јавниот сервис и правосудството
Студентите веќе побараа оставки од раководството и уредништвото на Радио-телевизија Србија (РТС), обвинувајќи ги за необјективно известување. Од Регулаторното тело за електронски медиуми побараа професионално да ја извршува својата работа. Во меѓувреме, беше поднесена една оставка – на директорката на РТС, Мања Грчиќ. Во централната информативна емисија на јавниот сервис за првпат гостуваше и претставник на Студентската листа.
Михаило Бабиќ од студентското движење најави дека ќе ги повикаат вработените во јавните институции да ги документираат сите прекршувања на законот, за тие да можат да бидат процесуирани пред судовите. Тој очекува институциите што не се дел од процесот на транзиција, меѓу кои и Вишото јавно обвинителство, да почнат да ги користат своите овластувања и да постапуваат во согласност со законот.
Според Бабиќ, по изборната победа ситуацијата е поинаква од онаа за време на протестите, кога институциите не одговарале на барањата на студентите. „Сите тие институции треба да му служат на народот, а народот јасно ја покажа својата волја на изборите и вредностите зад кои стои. Не се сомневаме дека институциите знаат каква е волјата на народот“, вели тој.
Бабиќ смета и дека по изборите се намалил стравот што, според него, со години бил основа на начинот на кој се управувало со државата.
Во првите три дена по гласањето беа упатени и барања за оставки од ректорите на универзитетите во Нови Сад и Ниш, како и за промени на чело на безбедносните служби и правосудните институции.
Самоорганизирање на поддржувачите на СНС
Владата на Србија во технички мандат повикува на почитување на законските процедури и мирно предавање на власта.
„Граѓаните и политичките актери имаат право да бараат кадровски промени, но одлуките за именувања и разрешувања можат да ги носат исклучиво надлежните органи, во согласност со законот. Насилството, заканите и заплашувањето на вработените не можат да бидат средство за остварување политички барања“, соопшти владата.
Вучиќ, кој ја предводеше поразената листа „Обединета Србија“, најави дека неговите поддржувачи би можеле да се самоорганизираат доколку, како што рече, продолжат насилството и нападите врз луѓето со поинакво мислење, а државните органи не реагираат.
Оваа изјава ја даде ден по протестите пред „Информер“ и „Пинк“, две приватни телевизии кои со години ја поддржуваа неговата власт и ги дискредитираа неговите политички противници. Студентското движење се огради од двата настана, а засега не е јасно кој ги организирал собирите.
Кој одлучува во Студентската листа?
Кој одлучува во Студентската листа?
„Немаме поединци што стојат над заедницата. Нашето дејствување е колективно, промислено и одговорно.“
Оваа порака, објавувана на профилите на „Студенти во блокада“ на социјалните мрежи, останала непроменета и по изборната победа. Движењето се појави по уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад и загинувањето на 16 лица, кога започнаа и блокадите на факултетите низ Србија.
Две години подоцна, политичката опција без јасен лидер и традиционална структура освои 140 од вкупно 250 пратенички места во српското собрание. Студентското движење и Студентската листа се меѓусебно одделни, имаат сопствени координативни структури, но и соработуваат, објаснува Бабиќ.
Тој вели дека одлуките ќе се темелат на основните вредности на движењето, зачувување на државата што им служи на граѓаните и постапува во согласност со законите. Се очекува избраните пратеници да формираат пратеничка група во собранието. Стојиљковиќ смета дека таа ќе продолжи да ја црпи својата легитимност од широкото студентско и граѓанско незадоволство.
„Тоа е специфичен вид кредибилитет, подлабоко демократски од она што го имавме досега. Ова е демократски експеримент чие значење ги надминува границите на Србија“, оценува тој.
Во интервју за РТС, пет дена пред изборите, професорот Радомир Саичиќ, кандидат на Студентската листа, изјави дека одлуките ќе продолжат да се носат демократски, како и досега. Тој направи разлика меѓу студентското движење и политичката листа: студентите одлучуваат за студентските прашања и за работата на движењето, додека Студентската листа ги претставува студентските барања во политичкиот систем.
Саичиќ рече дека идните пратеници ќе ги избираат премиерот и владата во договор со студентското движење, кое ја предводеше борбата. Тој потврди и дека кандидатите на Студентската листа биле избирани преку пленуми, што го нарече „хоризонтална демократија“. Според него, околу 250.000 студенти низ Србија се организирани во пленуми, без хиерархија, а одлуките се носат со плебисцитарно изјаснување.
Какви предизвици ја очекуваат новата влада?
Засега не е познато кој ќе ја сочинува идната влада, иако Студентската листа има доволно пратенички места за самостојно да ја формира. Се очекува можниот кабинет да биде составен од експерти, но и таквата влада ќе се соочи со големи предизвици.
Политикологот Душко Радосављевиќ предупредува дека стручноста во одредена област не значи нужно и политичко искуство, а очекувањата од новата власт ќе бидат високи. Првата задача, според него, ќе биде да се објави реалната состојба на државните финансии и да се објаснат нејзините последици. Тој очекува да се откријат детали за задолженоста на земјата и условите под кои биле земани кредитите.
Радосављевиќ не смета дека отсуството на јасна партиска организација и хиерархија нужно ќе биде пречка за новата политичка опција.
„Нивната пратеничка група ќе биде еден вид пленум. Состаноците можеби ќе траат подолго, но демократијата отсекогаш била бавен и долготраен процес, а понекогаш и скап“, вели тој.
Правејќи паралела со промените од 5 октомври 2000 година, кога падна режимот на Слободан Милошевиќ, Радосављевиќ очекува овојпат да има поголема одговорност за злоупотребите. Според него, доколку новата власт не се справи со корупцијата и не побара одговорност од оние за кои постојат основи за тоа, би можела да ја изгуби довербата на граѓаните. Тој смета дека дел од поранешните функционери би можеле да се соочат не само со лустрација, туку и со кривична одговорност, зависно од конкретните случаи.
Еден од најголемите предизвици во наредните денови и недели, додава тој, ќе биде да се смират оправданите очекувања и гневот на приврзаниците, без да се премине кон одмазда.
„Периодите меѓу две влади се опасни. Затоа, со законски измени треба да се скратат роковите за конституирање на новата власт“, заклучува Радосављевиќ.
