Американскиот државен секретар Марко Рубио ја засилува кампањата против Меѓународниот кривичен суд (МКС), во момент кога Вашингтон се соочува со нови меѓународни критики за своите воени операции во Иран и за напади врз пловила осомничени за шверц на дрога.

Администрацијата на Доналд Трамп отворено се спротивставува на надлежноста на МКС над американски државјани. Вашингтон тврди дека судот не може да постапува против граѓани на земји кои не се членки на Римскиот статут без нивна согласност. Рубио во јули најави дека САД ќе работат на слабеење на МКС, кој американската администрација го смета за закана за американскиот суверенитет.

Во исто време, МКС продолжува да ја брани својата надлежност над злосторствата извршени на територијата на држави членки, без оглед на државјанството на осомничениот.

Вашингтон воведе санкции против раководството на МКС

Во август САД воведоа санкции против претседателката на МКС, Томоко Акане од Јапонија, и против високиот обвинител Абдулаје Сеј од Сенегал. Санкциите опфаќаат замрзнување на имотот што се наоѓа под американска јурисдикција и ограничувања во користењето на американскиот финансиски систем.

Од МКС оценија дека ваквите мерки ја загрозуваат независноста на судот и го отежнуваат работењето на неговите судии и обвинители. Американскиот Стејт департмент истовремено врши притисок и врз други држави, барајќи од нив да не ја признаваат надлежноста на МКС над американски државјани.

Вашингтон најави и засилен надзор врз државите кои продолжуваат да го поддржуваат судот, а истовремено користат американска воена или безбедносна помош.

Неколку држави веќе започнаа повлекување

Во последните месеци Мали, Венецуела и Чад официјално го започнаа процесот на повлекување од Римскиот статут. Мали ја достави нотификацијата на 24 јуни, Венецуела на 24 јули, а Чад на 27 јули 2026 година. Според правилата на статутот, повлекувањето стапува во сила една година по официјалното известување.

Тоа значи дека овие држави во моментов сè уште имаат обврски според Римскиот статут.

МКС има 125 држави членки и е суд од последна инстанца за геноцид, воени злосторства, злосторства против човештвото и злосторството агресија, во рамките на условите утврдени со Римскиот статут. САД не се членка на судот и немаат ратификувано Римски статут.

Во центарот на спорот е и Бенјамин Нетанјаху

Еден од клучните извори на конфликтот меѓу Вашингтон и МКС е налогот за апсење на израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху. МКС го издаде налогот во ноември 2024 година, во рамките на истрагата за наводни воени злосторства и злосторства против човештвото поврзани со војната во Газа.

Судот наведува дека постојат разумни основи за сомневање дека Нетанјаху и поранешниот израелски министер за одбрана Јоав Галант сносат кривична одговорност за дела меѓу кои е и наводното користење изгладнување на цивили како метод на војување.

Нетанјаху и Израел ги отфрлаат обвиненијата и ја оспоруваат надлежноста на судот. Американските администрации, и демократски и републикански, со години ја оспоруваат можноста МКС да гони американски државјани без согласност на САД.

Рубио порано го поддржуваше МКС во случајот со Русија

Сегашната позиција на Рубио е особено интересна во контекст на неговите претходни ставови. Како сенатор во 2022 година, Рубио беше меѓу потписниците на двопартиска резолуција со која се поддржуваше собирањето докази за наводни руски воени злосторства во Украина и повикуваше на меѓународна одговорност за Владимир Путин и руските воени команданти.

Денес Рубио прави разлика меѓу тој случај и постапките што би можеле да се однесуваат на американски државјани. Неговата позиција е дека МКС нема право да ја наметнува својата надлежност врз државјани на земји кои не се членки на Римскиот статут.

Експерти на ОН предупредија за можни воени злосторства во Иран

Новиот спор се засили по извештаите и наодите на независни експерти поврзани со системот на ОН за човекови права.

Во јули експерти на ОН објавија дека добиле информации за напад врз женско училиште во Минаб, Иран, на 28 февруари 2026 година, во кој, според добиените информации, биле убиени најмалку 168 лица, речиси сите жени и девојчиња. Тие предупредија и на пошироки последици од американските и израелските воздушни напади во Иран, вклучително и големи цивилни жртви и уништување критична цивилна инфраструктура.

Овие информации претставуваат сериозни наводи и барања за истрага, но не се исто што и конечна судска пресуда за воени злосторства. Американската администрација ги отфрла обвинувањата за воени злосторства и го оспорува пристапот на институциите на ОН, додека американското Министерство за одбрана спроведува сопствени истраги.

САД се дистанцираа и од Советот за човекови права

Конфликтот со МКС е дел од поширокото дистанцирање на администрацијата на Трамп од дел од механизмите на ОН за човекови права. Во февруари 2025 година Трамп со извршна наредба нареди САД да не учествуваат во Советот на ОН за човекови права, да не се кандидираат за членство и да престанат да го финансираат тоа тело. Во 2025 година САД не учествуваа ниту во својот Универзален периодичен преглед, механизмот преку кој државите членки на ОН меѓусебно ги разгледуваат состојбите со човековите права.

Организациите за човекови права сметаат дека ваквите потези ги ослабуваат меѓународните механизми за надзор. Од администрацијата на Трамп, пак, велат дека институции како МКС ги надминуваат своите овластувања и дека одговорноста за американските државјани треба да ја утврдуваат американските судови.

Во меѓувреме, МКС продолжува да функционира со 125 држави членки на Римскиот статут. Спорот со Вашингтон така останува еден од најсериозните тестови за прашањето колку далеку може да стигне меѓународната кривична правда кога станува збор за држави кои не ја признаваат нејзината надлежност.