На 25 јули 1978 година, во болницата во Олдам, Англија, е родена Луиз Џој Браун, првото дете во историјата зачнато преку постапка на вонтелесно оплодување (ин витро фертилизација, ИВФ). Настанот, тогаш опишан како „бебе од епрувета“, ја подели научната и религиозната јавност, но отвори пат кон технологија која денес се смета за рутинска медицинска практика. Според најновите проценки објавени во научното списание „Fertility and Sterility“, повеќе од 13 милиони деца досега се родени благодарение на оваа постапка ширум светот.
Ноќта кога е зачната Луиз Браун
Родителите на Луиз, Лесли и Питер Браун, се бореле со неплодност цели девет години поради затнати јајцеводи кај мајката. Во ноември 1977 година, лекарите Патрик Стептоу, гинеколог, и Роберт Едвардс, физиолог, извеле експериментална постапка. Зрела јајце-клетка земена од Лесли била оплодена во лабораторија со спермата на нејзиниот сопруг, а добиениот ембрион подоцна бил вратен во нејзината матка.
Девет месеци подоцна, на 25 јули 1978 година, во 23:47 часот, со царски рез е родено здраво девојче тешко околу 2,6 килограми.
Раѓањето предизвикало огромно медиумско внимание и бурни етички дебати. Дел од верските заедници го сметале овој начин на постапување за неприфатлив, а лекарите биле обвинувани дека „си играат Бог“. И покрај тоа, само неколку месеци подоцна, Стептоу и Едвардс биле пречекани со стоечки аплауз на Кралскиот колеџ за гинеколози и акушери во Лондон, каде што го претставиле своето откритие.
Роберт Едвардс подоцна, во 2010 година, ја доби Нобеловата награда за физиологија или медицина токму за развојот на ин витро технологијата.
Од илјадници до милиони
Развојот на постапката, откако веднаш се покажала успешна, растел експоненцијално. Во 1989 година, кога првпат била собрана глобална статистика, само околу 30.000 бебиња биле родени преку ин витро постапки годишно. До 2018 година, таа бројка пораснала на над половина милион годишно.
Според најопсежната студија до денес, објавена во 2025 година во списанието „Fertility and Sterility“, меѓу 10 и 13 милиони бебиња биле родени преку ин витро и слични технологии заклучно со 2018 година. Прелиминарните податоци укажуваат дека уште 3 до 4 милиони деца се родени во периодот потоа, што значи дека вкупната бројка денес веројатно надминува 15 милиони. Во просек, денес некое дете зачнато преку асистирана репродукција се раѓа на секои 35 секунди некаде во светот.
Технологијата се менуваше со децениите
Постапката значително еволуираше од времето на Луиз Браун. Во осумдесеттите и деведесеттите години беше воведена ИКСИ методата (интрацитоплазматска инјекција на сперматозоид), наменета за случаи на машка неплодност, при која единствен избран сперматозоид директно се инјектира во јајце-клетката.
Во двехилјадитите се усовршија техниките за одгледување на ембрионот до бластоцистичен стадиум и витрификацијата – брзо замрзнување на јајце-клетки и ембриони, што значително ги подобри стапките на успешност.
Денес, во некои земји како Австралија, дури едно од секои 16 родени деца доаѓа преку ин витро постапка, а кај жените над 35 години таа бројка се искачува на едно од секои 10.
Македонскиот пат – приватниот сектор чекореше прв
Во Македонија, првото ин витро бебе е родено во 2002 година. Малиот Ангел дошол на свет во ИВФ-центарот на тогашната Специјална болница за гинекологија и акушерство „Мала Богородица – Систина“ (денес „Аџибадем Систина“), само една година по отворањето на центарот.
Зад успехот стоел д-р Слободан Лазаревски, кого стручната јавност го смета за основоположник на асистираната репродукција во земјава. Оттогаш, само во тој центар се изведени над 17.000 постапки на вештачко оплодување.
Државата официјално го препозна правото на ин витро постапка на товар на Фондот за здравствено осигурување во 2008 година, кога Владата донесе одлука постапките да бидат покриени до три обиди по осигуреник.
Со измените на Законот за здравствена заштита донесени во јули 2025 година, бројот на бесплатни обиди на товар на Фондот е зголемен од три на шест, а постапката е дигитализирана преку електронски ваучер. Времето за одобрување е скратено од три месеци на две недели.
Клучен парадокс во македонскиот случај е дека државата финансиски ги покрива постапките, но не ги изведува во доволен број во сопствена установа. Договорите за спроведување на биомедицински потпомогнато оплодување на товар на Фондот се склучени исклучиво со приватни здравствени установи – „Ре-Медика“, „Мала Богородица – Систина“, „Ултрамедика“ од Скопје и „Плодност“ од Битола.
Цената на чекањето
Додека државниот систем се модернизира, пациентките честопати сведочат за долги и комплицирани процедури поврзани со остварувањето на правото на бесплатно ин витро, собирање дури 12 различни документи, спермограми од точно определени институции во строго дефинирани рокови и процес кој некогаш траел и по две години само за комплетирање на документацијата, пред медицинската постапка воопшто да започне.
Официјални податоци од порано покажуваат дека повеќе од 1.200 парови годишно добивале одобрение за покривање на трошоците за ин витро на товар на државата, со стапка на успешност над 50 отсто. Оваа бројка, сепак, главно е постигната преку капацитетите на приватниот сектор.
48 години подоцна
Од драмата околу раѓањето на Луиз Браун во 1978 година, преку првиот успешен обид во Македонија 24 години подоцна, до денешните повеќе од 15 милиони деца родени низ светот благодарение на оваа технологија, патот на ин витро оплодувањето покажува колку далеку стигнала медицината.
Прашањето што останува отворено за Македонија не е дали технологијата функционира, туку дали државата конечно ќе изгради капацитет да ја понуди во сопствени рамки, наместо континуирано да ја финансира преку приватниот сектор.
