На 26 август 1920 година, државниот секретар на Соединетите Американски Држави, Бејнбриџ Колби, ја потврди ратификацијата на 19. амандман на Уставот, со што жените во САД официјално добија уставно загарантирано право на глас. Барањето за уставно гарантирање на ова право за првпат било поднесено во Конгресот уште во 1878 година, четириесет и две години порано. Годинава се навршуваат 106 години од тој датум.
Еден глас и едно писмо
До летото 1920 година, амандманот беше ратификуван од 35 држави. Требаше уште една за да се достигне бројот од 36, односно три четвртини од тогашните држави. Сè се сведе на Тенеси.
Двете страни доведоа десетици активисти во главниот град Нешвил. Собранието беше блокирано, а гласовите поделени. Пресвртот дојде од 24-годишниот пратеник Хари Бeрн, кој дотогаш се сметаше за противник на амандманот. Пред самото гласање доби писмо од својата мајка, во кое таа го замолуваше да гласа „за“. Бeрн гласаше потврдно и со тој единствен глас амандманот беше ратификуван на 18 август 1920 година.
Потпис дома, без сведоци
Осум дена подоцна следеше формалниот чин. Суфражетките очекуваа церемонија, беа поканети гости, а ангажирани беа и фотографи со филмски камери за да го снимат моментот. Наместо тоа, Колби го потпиша прогласот во својот дом, рано наутро на 26 август, без присутни сведоци. Немаше ниту национални паради, ниту официјални свечености, ниту каква било подготовка од федералната власт за милионите нови гласачки. Ова отсуство на признание денес често се посочува како показател за реалниот однос на тогашниот политички естаблишмент.
Прославата ја организираа самите жени. Ѕвонеа камбани низ поголемите градови, а низ земјата суфражетките формираа ограноци на новата Лига на жени гласачки.
Ратификација што не значеше право за сите
Она што најчесто се изоставува од прославата е дека амандманот не им обезбеди на сите жени реален пристап до гласачката кутија. Црнките и жените од други малцинства во јужните држави продолжија да се соочуваат со тестови за писменост, даноци за гласање и директно заплашување уште децении потоа.
Симптоматично е и колку долго траеше отпорот. Мисисипи го ратификуваше 19. амандман дури во 1984 година – шеесет и четири години по неговото стапување во сила.
Светската карта е поразновидна отколку што изгледа
Соединетите Држави не беа ниту први, ниту особено рани. Прв беше Нов Зеланд, во 1893 година, по петиција потпишана од околу една четвртина од сите полнолетни жени во земјата. Дури и таму, сепак, жените можеа да се кандидираат на избори дури од 1919 година.
Финска, во 1906 година, стана прва во Европа и прва во светот каде што жените истовремено добија и право да гласаат и да бидат избрани веќе следната година влегоа во парламентот. Следеа Норвешка во 1913, Данска и Исланд во 1915 и Шведска во 1919 година.
Она што изненадува е колку доцна тоа се случи во дел од најразвиените европски земји. Швајцарија го воведе правото на глас за жените на федерално ниво дури во 1971 година, а последниот кантон, Апенцел Инероден, тоа го стори дури во 1990 година најдоцна во цела Европа. Португалија го гарантираше правото дури во 1976 година, по Каранфилската револуција.
Во Јужна Африка, правото беше воведено во три наврати за белите жени во 1930 година, за жените од мешано потекло во 1984 година и конечно за црните жени дури во 1994 година.
Земјите од Заливот следеа во последните три децении Оман во деведесеттите, Катар во 1999, Бахреин на почетокот на 2000-тите, Кувајт во 2005 и Обединетите Арапски Емирати во 2006 година. Последна во светот беше Саудиска Арабија, во декември 2015 година, кога жените првпат гласаа на локални избори.
Местата каде што правото сè уште не постои
Списокот не е целосно затворен ниту денес. Во Ватикан жените и понатаму немаат право на глас, бидејќи единствените избори што се одржуваат таму се меѓу кардиналите, при изборот на нов папа. Во Брунеи, пак, избори не се одржале од 1962 година, што значи дека тоа право го немаат ниту мажите.
Македонија: 1945, но не одеднаш
Во тогашна Југославија, чиј дел беше и Македонија, жените формално го добија правото на глас на 11 август 1945 година, со резолуција на АВНОЈ. Правото беше искористено првпат на изборите за Уставотворно собрание, во ноември истата година, кога гласаа сите мажи и жени постари од 18 години.
Тоа беше дваесет и пет години по американскиот амандман и речиси еден век по Конвенцијата во Сенека Фолс, за која пишувавме во текстот „178 години од Конвенцијата во Сенека Фолс“.
Патот до таа одлука е видлив и во бројките од претходната година. На Првото заседание на АСНОМ во август 1944 година, меѓу 122 делегати имало само шест жени. Масовното учество на жените во антифашистичката борба подоцна беше препознаено како еден од клучните аргументи за нивното политичко изедначување.
Состојбата денес: квота што се исполнува, но не секогаш суштински
Изборниот законик од 2015 година ја зголеми родовата квота од 30 на 40 отсто застапеност на помалку застапениот пол на кандидатските листи. Резултатот е видлив жените сочинуваат меѓу 39 и 41 отсто од пратениците во Собранието, во зависност од составот. Според податоците цитирани оваа година, по последните државни избори застапеноста се намали на 39,2 отсто, односно 47 пратенички од вкупно 120, што е четири помалку од претходниот состав.
Бројките значително паѓаат надвор од Собранието. На кандидатските листи за градоначалници, жените сочинуваат помалку од девет отсто од сите кандидати, а во еден претходен мандат биле избрани само две градоначалнички во целата земја.
Организациите што ја следат темата предупредуваат и на квалитативен проблем – дека дел од партиите ги составуваат листите така што формално ја задоволуваат квотата, без вистинска намера жените да добијат мандат или влијание. Оттука доаѓа и предлогот за нови измени, со кои бројот на мажи и жени на самите листи би бил изедначен.
Паралелно, родовиот јаз останува видлив и вон политиката разликата во стапката на вработеност меѓу жените и мажите во земјата во 2024 година изнесуваше 18 отсто.
Сто и шест години по потписот на Колби, картата на светот покажува дека правото на глас за жените денес формално постои речиси насекаде. Она што приказната од Тенеси и приказната од Скопје го делат е истата поука датумот кога правото е запишано е почеток, а не крај.
