Секоја година околу две милијарди тони прашина се креваат во атмосферата. Дел од неа останува во близина на пустините и сувите почви, но огромни количества патуваат стотици, па и илјадници километри, преминувајќи државни граници, континенти и океани.

Токму затоа Обединетите нации го одбележуваат 12 јули како Меѓународен ден за борба против песочните и правливите бури – глобален проблем што веќе погодува повеќе од 150 земји.

Најновиот извештај на Светската метеоролошка организација покажува дека во 2025 година делови од светот биле погодени од рекордни или исклучително силни бури. Особено тешка била состојбата во Северна Африка, Блискиот Исток, Кина и долж границата меѓу САД и Мексико.

Иако глобалната просечна концентрација на прашина била слична на онаа од претходната година, зад просекот се кријат големи регионални разлики и сè посериозни последици за здравјето, земјоделството, сообраќајот и економијата.

Правот може да патува преку цели континенти

Најголемите природни извори на атмосферска прашина се наоѓаат во сушните и полусушните области, особено во Сахара, пустината Гоби и Арапската Пустина.

Кога силни ветрови ќе ги подигнат ситните честички високо во атмосферата, тие можат да патуваат многу подалеку од местото на потекло.

Прашината од Сахара редовно го преминува Медитеранот, стигнува до јужна и централна Европа, а понекогаш продолжува и преку Атлантскиот Океан. Во зависност од воздушните струења, нејзиното присуство се чувствува и на Балканот, каде што може да го замати небото, да остави жолтеникави наслаги врз автомобилите и да ја влоши измерената концентрација на честички во воздухот.

Таквите епизоди често се препознаваат по млечно или портокалово небо, намалена видливост и „валкан дожд“, кога честичките се спуштаат на земјата заедно со врнежите.

Но правливата бура не мора да изгледа драматично за да има влијание врз воздухот што го дишеме.

Не е целата прашина природна

Подигнувањето прашина е природен процес што постои со милиони години. Сепак, човековите активности значително го влошуваат проблемот.

Светската здравствена организација проценува дека околу една четвртина од емисиите на прашина потекнуваат од активности како уништување на шумите, деградација на земјиштето, неодржливо земјоделство, несоодветно управување со водата и климатските промени.

Кога почвата останува без вегетација, пресушува или се обработува на начин што ја прави нестабилна, ветерот многу полесно ги подигнува нејзините честички.

Долготрајните суши дополнително ја намалуваат влажноста на почвата, а губењето на растителната покривка создава нови извори на прашина дури и надвор од традиционалните пустински области.

Тоа значи дека песочните и правливите бури не се само неизбежна природна појава. Дел од ризикот може да се намали со подобро управување со земјиштето, заштита од ерозија, обновување на вегетацијата и поодговорно користење на водата.

Прашината не е само непријатна – таа е и здравствен ризик

Ситните честички во воздухот можат да навлезат длабоко во дишните патишта. Поради тоа, епизодите со пустинска или почвена прашина претставуваат особена опасност за луѓето со астма, хронични белодробни заболувања и кардиоваскуларни проблеми.

Светската здравствена организација предупредува дека правливите бури директно придонесуваат за загадувањето на воздухот, зголемувајќи ја концентрацијата на суспендирани честички. Кај изложените лица може да се појават иритација на очите и грлото, кашлица, отежнато дишење и влошување на постојните здравствени состојби.

Особено чувствителни се децата, повозрасните лица, бремените жени, луѓето што работат на отворено и оние со хронични заболувања.

Проценките покажуваат дека околу 330 милиони луѓе секојдневно се изложени на честички што ветерот ги пренесува од сувите подрачја.

Последиците не завршуваат со загадениот воздух

Густите облаци од прашина можат нагло да ја намалат видливоста и да предизвикаат затворање патишта, прекин на летови и сообраќајни несреќи.

Прашината се таложи врз земјоделските култури, може да го намали нивниот раст и да ја забрза деградацијата на почвата. Таа влијае и врз квалитетот на водата, ги оптоварува енергетските системи и ја намалува ефикасноста на соларните панели.

Во 2025 година кинеските власти се соочиле со најтешкиот продор на прашина во последната деценија, според интензитетот, времетраењето и површината што била зафатена.

Во Ел Пасо, на американско-мексиканската граница, биле регистрирани 50 дена со правливи временски услови – повеќе од двојно над годишниот просек. Бројот на бури таму бил највисок од времето на катастрофалниот „Dust Bowl“ во 1930-тите.

Ниедна држава не е целосно заштитена

Правот не застанува на граничен премин. Државата во која честичките се создаваат не е секогаш и државата што ќе ги почувствува најтешките последици.

Затоа Светската метеоролошка организација повикува на поголема размена на податоци, заедничко следење на воздушните струења и подобри системи за рано предупредување.

Современите сателити, атмосферските модели и вештачката интелигенција можат да помогнат во попрецизно предвидување на правливите бури, но технологијата сама по себе не може да ја замени политиката за заштита на земјиштето.

Предупредувањето може да им помогне на граѓаните да останат во затворен простор, на здравствените служби да се подготват, а на авиокомпаниите и земјоделците навреме да реагираат. Но долгорочното решение бара борба против сушата, опустинувањето и неодржливото користење на природните ресурси.

Што да направиме кога има зголемено присуство на прашина?

За време на епизоди со високи концентрации на прашина, чувствителните лица треба да го ограничат престојот и физичката активност на отворено.

Прозорците може да се држат затворени додека загадувањето е најизразено, а луѓето со пропишана терапија за астма или други респираторни заболувања треба да ја следат препораката од лекарот.

Важно е да се следат официјалните податоци за квалитетот на воздухот, бидејќи изгледот на небото не секогаш открива колку ситни честички навистина има во атмосферата.

Песочните и правливите бури можеби започнуваат во пустина, на пресушено поле или на деградирана почва, но нивните последици многу лесно стануваат проблем на целиот свет.