На 18 април 1951 година, шест европски земји го потпишале Парискиот договор и го создале првото заедничко наднационално тело во историјата на континентот. Три војни за помалку од еден век, разурнати градови и генерации задоени со омраза претходеле на таа одлука. Седумдесет и пет години подоцна, духот на таа одлука сè уште го одредува начинот на кој Европа носи закони, ги штити граѓаните и одговара на кризите.
Човекот кој ја смири Европа
Роберт Шуман не бил типичен политичар. Роден во 1886 година во Луксембург, израснат во германски Лорен, школуван во Германија, а подоцна министер во Франција, неговиот живот сам по себе бил мапа на поделена Европа. Зборувал германски, француски и луксембуршки. Ги разбирал и двете страни на Рајната не само интелектуално, туку лично.
Кога во мај 1950 година застанал пред микрофонот во Париз, Европа сè уште мирисала на барут. Втората светска војна завршила само пет години порано. Германија лежела поделена и во урнатини. Франција ги броела мртвите, повеќе од половина милион цивили и војници. Недовербата меѓу двете земји не била само политичка: таа била врежана во семејните мемории, во разрушените градови, во генерациите кои израснале со идејата дека другата страна е непријател по дефиниција.
Шуман предложил нешто за што многумина помислиле дека е наивност: обединување на производството на јаглен и челик под заедничка наднационална власт.
Три војни за помалку од еден век
За да се разбере зошто идејата на Шуман звучела речиси невозможно, треба да се погледне историјата на долината на Рајна.
Франција и Германија водиле три разорни конфликти во период пократок од еден век. Во Франко-пруската војна од 1870-1871 година, Пруската армија ја опколила Париз, Германија ги анектирала Алзас и Лорен, а Француското Второ Царство паднало. Понижувањето е прогласувањето на Германска империја токму во Версај, во салата на огледалата на француските кралеви.
Во Првата светска војна, француско-германскиот фронт станал симбол на индустриски организирана масовна смрт. Битките кај Верден и Сома однеле преку милион животи. Франција излегла победничка, но скршена. Условите на Версајскиот договор од 1919 година биле толку казнувачки кон Германија, економски и психолошки, што многу историчари го сметаат токму тоа понижување за почвата на која подоцна израснал нацизмот.
Втората светска војна го потврдила најлошото. Германија за шест недели ја окупирала Франција во 1940 година. Виши-режимот соработувал со нацистите. Депортации, масовни убиства, разрушени градови. Ослободувањето во 1944 година не ги избришало срамовите.
Кога Шуман зборувал во мај 1950 година, тие три војни биле живо сеќавање, не далечна историја.
Декларацијата: едноставна идеја со огромни последици
На 9 мај 1950 година, Шуман ја прочитал својата декларација. Основната теза можела да се сведе на неколку реченици: ако Франција и Германија ги стават јагленот и челикот под заедничка контрола, ниту едната ниту другата не може самостојно да произведе оружје за нова војна. Мирот не би бил само договор, туку структурна невозможност за конфликт.
Идејата ја разработил францускиот плански комесар Жан Моне, практичар и визионер кој веќе децении работел на европска економска соработка. Шуман бил политичката рака, Моне архитектурата.
На 18 април 1951 година, шест земји го потпишале Договорот за Европската заедница за јаглен и челик во Париз: Франција, Западна Германија, Италија, Белгија, Холандија и Луксембург. Стапил во сила на 23 јули 1952 година.
Структурата: прв скелет на Европа
Договорот создал четири тела. Висок авторитет со наднационални овластувања, директен претходник на денешната Европска комисија. Специјален совет на министри, претходник на денешниот Совет на ЕУ, каде секои три месеци различна земја ја преземала претседателската функција. Заедничко собрание, претходник на Европскиот парламент. И Суд на правдата, чии наследници денес ги решаваат споровите меѓу земјите членки.
Договорот имал вграден рок на траење: важел точно 50 години и истекол на 23 јули 2002 година. Но тоа не значело крај, туку апсорпција: неговите одредби биле интегрирани во поширокото европско право.
Рим, Брисел, Мастрихт: идејата се шири
Во јануари 1958 година стапиле во сила Римските договори. Шесте земји ги проширале амбициите далеку надвор од јаглен и челик: заеднички пазар за стоки, луѓе, услуги и капитал. Родена е и Европската заедница за атомска енергија. Трите одделни совети работеле паралелно сè до 1967 година, кога Договорот за фузија ги споил во еден Совет на европските заедници.
Со Единствениот европски акт од 1987 година, Европскиот совет на шефовите на држави за прв пат добил правна основа во договорите, иако без прецизно дефинирани надлежности.
Потоа дошол Мастрихт. На 1 ноември 1993 година, за прв пат бил употребен називот Европска унија. Воведено е европско граѓанство. Поставени се темелите за единствената валута. Советот го добил своето денешно официјално име.
Амстердам во 1999, Ница во 2003, а потоа Лисабон на 1 декември 2009 година го заокружиле системот: Европскиот совет станал официјална институција, воведена е постојана функција претседател, а гласањето со квалификувана мнозина добило формулата важечка и денес: 55 отсто од земјите членки кои претставуваат 65 отсто од вкупното население.
Слободното движење: правото кое го промени животот на генерација
Ана има 24 години, дипломирала во Варшава, специјализирала во Барселона преку Еразмус, денес работи во Берлин. Никаде виза, никаде работна дозвола, никаде бирократска бариера. За нејзините родители, истото патување би значело месеци чекање на амбасади. За нејзините баби и дедовци, воопшто не би било можно.
Програмата Еразмус досега разменила повеќе од 13 милиони студенти. Слободното движење на работници значи дека секој граѓанин на ЕУ може да работи, да се школува и да се пензионира во која и да е земја членка без никаква административна пречка. Тоа не е привилегија тоа е право загарантирано со договор.
Судот на правдата: кога граѓанинот победува
Во 2018 година, Судот на правдата на ЕУ пресудил дека Полска ја прекршила европската легислатива со пензионирање на судии на Врховниот суд со цел политичка контрола врз правосудството. Варшава морала да ги врати судиите на функција.
Тоа е суштината на она што Шуман го нарекол заеднички институции: не добри намери, туку механизми кои функционираат дури и кога националните влади одлучуваат дека законот е пречка за нивните интереси. Ниту една влада не може да дискриминира, да цензурира или да ги газе правата на граѓаните без правни последици, барем не без да се соочи со Луксембург.
Регионите кои ЕУ ги изгради
Во 1986 година, кога Португалија влегла во тогашната Европска економска заедница, нејзиниот БДП по глава на жител изнесувал околу 53 отсто од европскиот просек. Денес изнесува преку 80 отсто. Автопатите, болниците, универзитетите и системите за наводнување кои ја трансформирале земјата се делумно финансирани со европски структурни фондови.
Ирска е уште порадикален пример. Во 1973 година, кога влегла во Заедницата, била меѓу најсиромашните земји во западна Европа. Денес е меѓу најбогатите. Балтичките земји, Полска, Романија, истата траекторија, иста логика: пристап до заеднички пазар и структурни фондови како лифт од периферија кон јадро.
Западниот Балкан чека. И чека. И чека.
А потоа постои Западниот Балкан.
Македонија аплицираше за членство во ЕУ во 2004 година. Дваесет и две години подоцна, сè уште преговара за поглавјата. Меѓу нив, неколку кои немаат никаква врска со европските стандарди, туку со барањата на Бугарија, земја членка која го блокира македонскиот пристапен процес со години, барајќи ревизија на историјата, признавање на историски личности и промени во уставот.
Брисел ѝ кима со разбирање.
Мир преку институции. Само не за сите. Не се уште.
75 години подоцна: годишнина во несигурен свет
Роберт Шуман умрел во 1963 година. Не доживеал да го види еврото, Шенгенот, Европскиот парламент со директно избрани пратеници. Но она што го предложил во мај 1950 година останало суштински непроменето: мирот не се гради со добри желби, туку со заеднички институции кои луѓето ги поврзуваат подлабоко отколку што ги дели историјата.
Парискиот договор истекол во 2002 година. Идејата која ја содржел сè уште важи.
