Вечерва би можел да ги напишам најтажните стихови.
Да напишам, на пример: „Ноќта е ѕвездена,
треперат модри ѕвезди во далечината“.
Ноќниот ветер кружи на небото и пее.
Вечерва би можел да ги напишам најтажните стихови
Ја сакав, а понекогаш и таа мене ме сакаше.
Во ноќите како што е оваа, во мојата прегратка беше.
Ја бакнував, многу пати, под бесконечното небо.
Пабло Неруда знаел да ја претвори љубовта во стих, обичниот домат во поетски настан, а борбата на угнетените во епска песна. Неговите зборови се читале во спални соби, на плоштади, на протести и на погреби.
Роден на 12 јули 1904 година како Рикардо Елиесер Нефтали Рејес Басоалто, Неруда станал еден од највлијателните поети на минатиот век, дипломат, сенатор, комунист и близок сојузник на чилеанскиот претседател Салвадор Аљенде.
Во 1971 година ја добил Нобеловата награда за литература. Само две години подоцна починал во клиника во Сантијаго, 12 дена по воениот удар со кој генералот Аугусто Пиноче ја презел власта во Чиле.
Неговата биографија, сепак, не била само приказна за поезијата, револуцијата и политичкиот прогон. Во неа имало и една жена без име, еден чин опишан со негови зборови и едно молчење што траело со децении.
Од љубовната песна до историјата на еден континент
Творештвото на Пабло Неруда тешко може да се затвори во една книжевна фиока. Пишувал љубовна, надреалистичка, политичка и историска поезија, но и песни посветени на најобичните предмети од секојдневниот живот.
Светската популарност ја стекнал уште во 1924 година, на само дваесет години, со збирката „Дваесет љубовни песни и една песна на очајот“.
Во неа љубовта не била возвишена и далечна идеја, туку телесно искуство исполнето со желба, осаменост, загуба и меланхолија. Книгата го направила препознатлив низ целиот шпански јазичен свет и останала неговото најчитано дело.
Но Неруда не останал само поет на љубовта. Во циклусот „Престој на Земјата“ неговиот стих станал потемен, посложен и речиси надреалистички. Тоа била поезија на отуѓеноста, хаосот и човекот изгубен во свет што повеќе не изгледал разбирливо. Книжевните критичари го вбројуваат овој циклус меѓу неговите најмоќни дела.
Шпанската граѓанска војна и убиството на неговиот пријател Федерико Гарсија Лорка силно го политизирале неговото пишување. Неруда постепено се оддалечил од интимната и херметична поезија и се свртел кон антифашизмот, историјата, работниците и револуцијата.
Најголемото остварување од таа фаза била „Општа песна“, монументална поетска историја на Латинска Америка. Во неа континентот не бил само географија, туку живо тело составено од планини, шуми, домородни народи, освојувачи, рудари, диктатори и револуционери.
Делото било напишано од гледна точка на угнетените и често се смета за ремек-дело на Неруда и за една од најзначајните поетски книги создадени во Латинска Америка.
Во подоцнежните „Елементарни оди“, тој повторно го сменил регистарот. Пишувал за лебот, кромидот, доматот, солта, чорапите, морето и секојдневните предмети.
Како поезијата да сакал да ја симне од пиедесталот и да ја врати меѓу обичните луѓе.
Токму во таа широчина лежи неговата книжевна сила. Кај Неруда, една песна можела да биде љубовно писмо, друга политички манифест, а трета прослава на обичниот домат.
Тој умеел од најинтимното чувство да стигне до историјата на цел континент, а потоа од големата историја повторно да се врати кон најмалите нешта.
Нобеловец кој му дал поетски глас на континентот
Во 1971 година Пабло Неруда ја добил Нобеловата награда за литература.
Шведската академија ја образложила одлуката со неговата поезија, која со сила на природен елемент ги оживува судбината и соништата на еден континент.
Формулацијата ја препознала суштината на неговото дело: Неруда не пишувал само за себе и за сопствените љубови. Тој се обидел во стих да ја собере историјата на Латинска Америка — нејзината природа, колонијалното насилство, сиромаштијата, диктаторите, работниците и револуциите.
Бил вториот чилеански автор што ја добил Нобеловата награда за литература, по поетесата Габриела Мистрал, наградена во 1945 година.
Во своето нобеловско предавање, „Кон прекрасниот град“, Неруда зборувал за бегството преку Андите додека бил политички прогонуван и за врската меѓу поезијата, народот и историјата.
За него, поетот не требало да биде изолиран набљудувач, туку човек кој оди заедно со другите и ги споделува нивниот страв, труд и надеж.
Наградата пристигнала во период кога Неруда веќе не бил само светски познат писател, туку и голем политички симбол. Неговата комунистичка определба и поддршката за Советскиот Сојуз предизвикувале противење, но книжевното влијание веќе не можело да се игнорира.
Нобеловата награда го зацврстила неговиот статус како еден од најзначајните поети на 20 век.
Таа, сепак, не претставува морална пресуда за неговиот живот. Наградата го признава делото, но не може да ги избрише постапките на човекот што го создал.
Токму тука започнува потешкиот дел од приказната за Пабло Неруда.
Поетот на љубовта кој опишал силување
Во мемоарите „Признавам дека живеев“, Неруда опишал настан од времето кога работел како дипломат во Цејлон, денешна Шри Ланка.
Жена од тамилската заедница редовно доаѓала да го чисти неговиот тоалет. Според неговиот сопствен опис, таа ги игнорирала неговите обиди за зближување.
Еден ден ја фатил за раката, ја одвел во својата соба и имал сексуален однос со неа додека таа останала неподвижна, со отворени очи и без да реагира.
Неруда не го нарекол настанот силување. Но отсуството на согласност во неговиот опис е недвосмислено.
Денешното читање на овој пасус, особено под влијание на чилеанското феминистичко движење, го отворило прашањето што долго време било потиснувано: како човекот славен како поет на љубовта можел толку студено да опише сексуално насилство?
Тоа не е фуснота што треба да се сокрие за да се зачува книжевниот канон. Тоа е дел од неговото наследство.
Да се признае дека Неруда напишал голема поезија не значи дека мора да се брани човекот. А да се именува насилството не значи дека неговите книги мора да исчезнат.
Напротив, значи дека треба да ги читаме без митологија и без култ кон авторот.
Комунист, сенатор и глас на револуцијата
Неруда не бил револуционер со оружје, туку поет и политичар кој своето дело и јавен авторитет отворено ги ставил во служба на комунистичкото, работничкото и антифашистичкото движење.
Во 1945 година бил избран за сенатор и станал член на Комунистичката партија на Чиле.
Неколку години подоцна бил принуден да се крие и да ја напушти земјата поради прогонот на комунистите. Неговото бегство преку Андите подоцна станало важен дел и од неговата лична митологија и од нобеловското предавање.
Комунистичката партија го предложила и како кандидат за претседател на Чиле. Неруда се повлекол од трката за да му даде поддршка на социјалистот Салвадор Аљенде.
По победата на Аљенде во 1970 година, Неруда бил назначен за чилеански амбасадор во Франција.
За левицата, тој бил повеќе од поет. Бил јавен интелектуалец на револуцијата, човек чиј глас можел да мобилизира луѓе во Чиле и надвор од него.
Токму затоа неговата смрт останува едно од големите нерешени прашања од првите денови на диктатурата на Аугусто Пиноче.
Дванаесет дена по пучот
На 11 септември 1973 година војската предводена од генералот Аугусто Пиноче го соборила демократски избраниот претседател Салвадор Аљенде.
Претседателската палата била нападната, Аљенде загинал, а новиот режим почнал со масовни апсења, тортура, убиства и присилни исчезнувања.
Пабло Неруда починал на 23 септември — само 12 дена по воениот удар.
Официјалната причина за смртта долго време била рак на простатата. Но неговиот возач и личен помошник Мануел Араја тврдел дека поетот бил отруен со инјекција додека се лекувал во клиника во Сантијаго.
Според оваа верзија, режимот стравувал дека Неруда ќе замине во Мексико и оттаму ќе стане еден од најмоќните меѓународни гласови против новата диктатура.
Неговите останки биле ексхумирани во 2013 година. Подоцнежните анализи откриле траги од бактеријата Clostridium botulinum, која може да создаде смртоносен ботулински токсин.
Меѓународните експерти ја отфрлиле тезата дека Неруда починал само поради телесното пропаѓање предизвикано од ракот, но не утврдиле конечна алтернативна причина за смртта.
Во февруари 2024 година, Апелацискиот суд во Сантијаго наредил истрагата да биде повторно отворена, оценувајќи дека претходната постапка не ги исцрпила сите можности за утврдување на фактите. Судот побарал дополнителни анализи на форензичките извештаи и на доказите поврзани со бактеријата.
Затоа не е прецизно да се тврди како утврден факт дека Пиноче го убил Неруда.
Но сосема е оправдано да се каже дека постојат сериозни сомнежи оти поетот бил отруен во првите денови од диктатурата.
Што правиме со големите дела на ужасни луѓе?
На родендените на големите автори обично ги повторуваме истите реченици: колку биле талентирани, колку влијаеле врз светот и колку нивните дела се вечни.
Но Пабло Неруда бара поинакво одбележување. Тој е Нобеловец и комунист, љубовен поет и политички револуционер, прогонет противник на авторитаризмот и човек кој во сопствените мемоари опишал силување без видливо чувство на вина.
Можно е истовремено да се чита неговата поезија, да се препознае нејзината сила и да не се премолчи насилството. Можно е да се бара вистината за неговата смрт, без од него да се создава безгрешен херој.
Неруда останува голем поет.
Но големината на стиховите не е амнестија за човекот што ги напишал.
