Во втората половина на 20 век, по завршувањето на Втората светска војна, светот влезе во златната ера на нуклеарната технологија. Нуклеарната енергија брзо го најде својот пат во изградбата на електрични централи, напредни медицински третмани, научноистражувачки проекти и развој на разни индустриски гранки.
Со овој брз технолошки општествен напредок се појави и еден од најголемите еколошки предизвици на модерната ера. Институциите се соочија со прашањето каде сигурно да се складираат илјадниците тони радиоактивен отпад генериран од овие активности.
За европските земји одговорот во тоа време изгледаше прилично едноставен и ефикасен. Морското дно на Атлантскиот Океан се сметаше за идеална локација за фрлање, бидејќи властите веруваа дека на никој не му се важни тие длабочини.
Во периодот меѓу 1949 и 1982 година беа изфрлени повеќе од 200.000 метален сад со ниско ниво на радиоактивен отпад. Оваа застрашувачка количина надминуваше 150.000 тони материјал кој беше потопен на длабочини меѓу 3.000 и 5.000 метри под површината.
Со децении никој со сигурност не знаеше што точно се случува со овие буриња на дното на океанот. По завршувањето на фрлањето во осумдесеттите години, властите практично го заборавија овој проблем, оставајќи ги точните локации и состојбата на отпадот речиси целосно непознати.
Нискорадиоактивниот отпад, иако носи поблага категорија, не значи дека е безјопасен за околината. Тој главно потекнува од индустриска и медицинска употреба, но содржи мешавина од опасни радионуклиди како цезиум-137, плутониум и трициум, кои можат да опстојат со илјадници години.
Упатствата од средината на минатиот век наложуваа заштитните контејнери да стигнат до дното и да останат запечатени само додека распаднат краткотрајните радиоактивни елементи. Според тогашните очекувања, преостанатиот материјал требаше бавно да истекува и да се разредува во океанската вода.
Француските научници Патрик Шардон и Хавиер Ескартин од Националниот центар за научни истражувања пред неколку години започнаа обемна мисија под името НОДСУМ. Нивната цел беше да ја пронајдат точната локација на бурињата и да го утврдат нивното реално влијание врз морската средина.
Првата подморска експедиција организирана во 2025 година со истражувачкиот брод Л’Аталант и автономното возило Уликс успеа за еден месец да мапира 3.355 буриња. Овие податоци им ги дадоа на научниците првите прецизни координати и мети за подетално истражување.
Веќе во мај 2026 година, тимот се врати на терен со подморницата Наутил, способна да се спушти до 6.000 метри длабочина. Преку 20 нуркачки мисии, научниците директно ги прегледаа бурињата на длабочина од 4.700 метри и зедоа примероци од нивната непосредна околина.
Визуелната состојба на некои од бурињата беше загрижувачка, бидејќи тие беа тешко кородирани, а содржината видливо се излеваше врз околниот песок. Сепак, тимот забележа нешто сосема неочекувано, бидејќи бурињата станале своевидни мали оази за живот на беживотното песочно дно.
Анемони се прицврстиле за самите метални садови, додека сунѓери, морски краставици, риби и ракови живеат во нивна непосредна близина. Ова откритие постави посериозно прашање за науката, односно дали радиоактивните материјали влегуваат во ткивата на овие животни.
Инструментите на бродот детектираа силни сигнали на кобалт-60 и ниобиум-94, кои директно се поврзани со потопениот отпад. Присутни беа и цезиум-137 и америциум-241 во нивоа кои беа значително повисоки од очекуваните вредности од атмосферски проби.
Сепак, претходните студии на потонати нуклеарни подморници покажуваат дека дури и високата радијација на самото место брзо опаѓа на само неколку метри од изворот. Слично на тоа, истражувачкиот тим НОДСУМ утврди дека нивоата на радијација околу бурињата не беа опасни за самите научници кои ракуваа со примероците.
Иако ова не значи дека отпадот е потполно безопасен, научниците за првпат имаат детална мапа и реални примероци. Овие податоци ќе овозможат точно да се разбере долготрајниот ефект од децениското фрлање отпад во океанските длабочини
