Некогаш неколку семејства делеле една кујна и една бања. Потоа сопствениот стан станал симбол на приватност и независност, а куќата со двор – олицетворение на американскиот сон. Денес, во многу европски градови, младите повторно живеат во ограничен простор, но од сосема поинаква причина: високите цени на недвижностите.

Начинот на кој живееме не го одредуваат само личните желби, туку и економијата, политиката и архитектонските решенија што се менувале низ историјата.

Анализата на „Еуроњуз Србија“, објавена на 14 ноември, покажува како големите политички системи го користеле домувањето за создавање различни општествени модели – од советскиот колективизам до американскиот индивидуализам.

Денес, кога сè повеќе луѓе живеат сами, а цените на становите растат, прашањето за домувањето повторно станува едно од најважните општествени прашања.

Во Советскиот Сојуз и кујната била заедничка

По Октомвриската револуција во 1917 година, новата советска власт се соочила со огромен недостиг од станови. Наместо веднаш да гради нови објекти, започнала со прераспределба на постојните.

Големите станови биле поделени меѓу повеќе семејства. Секое добивало сопствена соба, но кујната, ходникот и бањата останувале заеднички.

Така настанале познатите советски „комуналки“.

Овој модел бил замислен како начин за надминување на станбената криза, но и како средство за поттикнување колективен начин на живот.

Во практиката, заедничкото домување значело постојани средби меѓу соседите, но и недостиг од приватност и чести конфликти околу секојдневните обврски.

Архитектурата станала дел од политичкиот обид да се создаде ново општество.

Од раскошните сталинистички згради до малите станови на Хрушчов

За време на Сталин, архитектурата добила сосема поинаква улога. Монументалните згради, широките булевари и раскошните јавни простори требало да ја претставуваат моќта на државата.

Но, зад импресивните фасади останувал проблемот со пренатрупаните станови и недоволниот животен простор.

По смртта на Сталин во 1953 година, советската станбена политика постепено се променила.

Во времето на Никита Хрушчов започнала масовна изградба на едноставни и евтини станбени згради, познати како „хрушчовки“.

Овие објекти најчесто имале пет ката, без лифт, со мали станови и скромни кујни.

Но, за многу семејства претставувале огромен напредок: за првпат добиле сопствена бања, кујна и влезна врата.

Тоа значело и можност сами да одлучуваат кога ќе готват, кого ќе поканат на гости и како ќе го организираат семејниот живот.

Малата кујна, која денес би изгледала како недостаток, тогаш станала симбол на приватност.

Населби во кои сè било на неколку минути

Во периодот на Леонид Брежњев, од 1964 до 1982 година, советската станбена изградба добила уште поголеми размери.

Се граделе високи станбени блокови со лифтови, организирани во населби познати како „микрорајони“.

Идејата била училиштата, градинките, продавниците, поштите и другите секојдневни услуги да бидат достапни во непосредна близина на домовите.

Таквата урбанистичка организација имала цел да ја намали потребата од долги патувања и да овозможи полесно функционирање на секојдневниот живот.

Сепак, ниту масовното градење не успеало целосно да го реши станбениот недостиг.

Многу семејства продолжиле да живеат во тесни станови, а возрасните деца често немале можност да започнат самостоен живот.

Американскиот сон имал двор, гаража и сопствена куќа

Додека Советскиот Сојуз развивал модел на колективно и масовно домување, Соединетите Американски Држави промовирале поинаква слика за идеалниот дом.

Во американскиот модел, особено по Втората светска војна, сопствената куќа во предградие станала симбол на финансиски успех, семејна независност и стабилност.

Еден од најпознатите примери е Левитаун, станбена населба изградена од 1947 година за воените ветерани и нивните семејства.

Редови слични куќи, тревници, приватни дворови и гаражи го обликувале новиот урбанистички идеал.

Во овој модел автомобилот станал речиси неопходен дел од секојдневието, бидејќи жителите патувале од предградијата до работните места и трговските центри.

Но, и овој систем имал свои недостатоци: зависност од автомобилите, поголеми растојанија и различни можности за пристап до домување.

Архитектурата на двата политички блока била различна, но и во двата случаи државата се обидувала преку станбените политики да го обликува начинот на живот.

Денешна Европа: Сè повеќе луѓе живеат сами

Денес европските градови се соочуваат со нова станбена реалност.

Според податоците на Евростат наведени во анализата, во 2025 година во Европската Унија имало 76,1 милион домаќинства со само еден член, што претставува 37,5 проценти од вкупниот број домаќинства.

Во споредба со 2016 година, нивниот број се зголемил за 19,2 проценти.

Порастот на самостојното живеење не се однесува само на постарите лица, туку сè повеќе ги опфаќа и другите возрасни групи.

Но, животот во мал стан не е секогаш слободен избор.

За многу млади, гарсоњерата станува единствената финансиски достапна можност поради високите цени на недвижностите и кириите.

Така, домувањето повторно се враќа во центарот на општествените и политичките дебати.
А каде е Македонија во оваа приказна?
Македонија има сопствено искуство со масовната станбена изградба од социјалистичкиот период.

Во Скопје, особено по земјотресот во 1963 година, се развивале нови населби со станбени блокови и придружни јавни содржини.

Дел од нивните урбанистички принципи имаат сличности со европските и социјалистичките модели на планирање, во кои станувањето било поврзано со училиштата, градинките, зелените површини и јавниот превоз.

Денес, меѓутоа, во главниот град сè почесто се поставува прашањето колку простор може да си дозволи едно семејство.

Високите цени на новоградбите, интересот за помали станови и недостигот од достапно домување создаваат поинаква реалност од онаа во која становите се граделе како дел од големите државни станбени програми.

Прашањето повеќе не е само како да се изградат доволно станови, туку и кој може да ги купи или изнајми.
Дали помал стан значи и полош живот?
Малата квадратура сама по себе не мора да значи низок квалитет на живот.

Добро организиран стан со природна светлина, функционален распоред и пристап до јавни услуги може да биде попријатен од поголем, но лошо проектиран простор.

Од друга страна, недостигот од приватност, пренатрупаноста и високите трошоци можат да влијаат врз семејните односи, менталната благосостојба и одлуката за формирање семејство.

Историјата на домувањето покажува дека секоја генерација имала различна претстава за идеалниот дом.

За советските семејства тоа била сопствената кујна. За американската средна класа – куќата со двор. За многу млади Европејци денес, сопствен стан, дури и од 30 квадратни метри, претставува голема животна цел.

Архитектурата затоа не е само прашање на тоа како изгледаат зградите, туку и какви можности за живот имаат луѓето што живеат во нив.