На 11 јуни 1982 година во кината пристигна „E.T. the Extra-Terrestrial”, филм што засекогаш ја обележа поп култура. Приказната за изгубен вонземјанин и едно осамено момче не беше само филмска авантура, беше огледало на човечките стравови, надежи и љубопитност кон непознатото.
Повеќе од четири децении подоцна, повеќе не гледаме кон небото прашувајќи се дали некој ќе дојде од друга планета. Наместо тоа, гледаме во екраните и се прашуваме што ќе направи вештачката интелигенција.
Во осумдесеттите години научната фантастика беше простор каде што иднината можеше безбедно да се замислува. Вонземјани, роботи, паметни машини и виртуелни светови беа дел од фантазијата. Денес голем дел од тие идеи веќе не се фикција. Разговараме со чет-ботови, алгоритмите ни предлагаат музика, филмови и вести, а вештачката интелигенција создава текстови, слики и видеа за неколку секунди.
Патот од E.T. до ChatGPT не е едноставен. Помина низ HAL 9000, Терминатор, Матрикс и Харп. Секоја генерација ја доби својата верзија на прашањето: дали машините ќе нè спасат или ќе нè уништат. Секоја генерација одговорила поинаку. Нашата генерација е прва која не мора да замислува, туку да одлучува. ChatGPT достигна 100 милиони корисници за два месеца. E.T. му требаа 12 недели да стане најгледан филм во историјата на тоа време. Брзината на усвојување е поинаква, стравот е ист.
Интересно е што стравовите останаа речиси исти. Во „E.T.” непознатото пристигнува од вселената. Денес непознатото доаѓа од серверите и дата-центрите. И тогаш и сега постои истото прашање: дали новата технологија ќе нè зближи или ќе нè оддалечи едни од други?
Во Македонија, генерацијата која растела со E.T. на VHS денес ги учи своите деца да разговараат со AI асистенти за домашни задачи. Дистанцата помеѓу тие два момента е само четириесет години.
Филмот на Стивен Спилберг всушност не беше приказна за вонземјанин. Беше приказна за емпатија. За способноста да се препознае човечноста во нешто што изгледа различно. Токму таа порака звучи актуелно и во ерата на вештачката интелигенција. Додека дебатираме за можностите и ризиците на новите технологии, лесно е да заборавиме дека најважното прашање не е што можат машините, туку што ќе направиме ние со нив.
Научната фантастика отсекогаш служела како лабораторија за иднината. Денес таа иднина е тука. Роботите не изгледаат како во филмовите, а вештачката интелигенција не зборува со метален глас. Таа е вградена во нашите телефони, пребарувачи, автомобили и работни процеси. Можеби затоа старите научнофантастични приказни и денес изгледаат современо. Тие никогаш не биле само за технологијата. Тие отсекогаш биле за нас.
