Од 1 јануари 2027 година се менува моделот преку кој државата ја одржува цената на електричната енергија за домаќинствата. Наместо досегашното целосно покривање на потребите на универзалниот снабдувач од страна на ЕСМ, државната компанија треба да обезбедува најмногу 70 проценти од потребните количества, додека преостанатите 30 проценти ќе се набавуваат на пазарот.

Промената е дел од реформите во енергетскиот сектор и постепеното намалување на државната интервенција во формирањето на цените.

Но зад техничките формулации за либерализација и пазарна конкуренција се отвора многу поконкретно прашање: како новиот модел ќе влијае врз домаќинствата за кои и сегашната сметка за електрична енергија претставува значителен трошок?

Европската комисија бара пазарни цени, но и заштита од енергетска сиромаштија

Токму ова прашање беше во фокусот на експертската мисија што Министерството за енергетика ја организираше со поддршка на Европската комисија од 10 до 13 ноември.

Мисијата се однесува на реформската обврска за постепено приспособување на цената на електричната енергија кон пазарното ниво, но истовремено и на потребата да се воспостават механизми за заштита од енергетска сиромаштија.

Ова е важна разлика од досегашниот модел. Наместо државната интервенција да влијае врз цената за сите потрошувачи, реформските насоки предвидуваат поголем акцент на насочена поддршка за ранливите домаќинства.

Таквиот пристап може да биде поефикасен во користењето на јавните средства, но само доколку институциите навремено ги идентификуваат граѓаните на кои навистина им е потребна помош.

Во спротивно, постои ризик дел од потрошувачите да останат надвор од системот на поддршка.

Од 100 на 70 проценти – што навистина се менува?

Во 2026 година ЕСМ ја обезбедуваше целокупната планирана електрична енергија за универзалниот снабдувач по цена од 65 евра за мегават-час.

Со новиот модел државното производство по регулирана цена ќе покрива најмногу 70 проценти од потребите на ЕВН Хоум.

Тоа не значи дека сметките автоматски ќе поскапат за 30 проценти. Промената се однесува на структурата на набавката, а не на процентуално зголемување на цената.

Преостанатите количества ќе зависат од условите на пазарот, времето на набавката и понудите на производителите и трговците.

Владата смета дека со правилно комбинирање на производството и набавките може да се избегне поскапување, па дури и да се обезбедат пониски трошоци.

Но успехот на новиот модел ќе зависи од конкретните договори и движењата на цените, а не само од владините очекувања.

Ревизорите предупредиле дека досегашниот модел создавал загуби

Проблемот со државното интервенирање во цената не е нов.

Државниот завод за ревизија во извештајот за зелената енергетска транзиција, објавен во јуни 2025 година, констатира дека ЕСМ продавала електрична енергија на универзалниот снабдувач по цена пониска од производствената.

Според ревизорите, тоа придонесувало за неповолната финансиска состојба на компанијата.

Во истиот извештај се констатира и дека најголем дел од јавните инвестиции во обновливи извори на енергија не биле започнати или биле во фаза на планирање и застој.

Овие наоди ја објаснуваат економската потреба од промена на моделот, но отвораат и дилема за неговите социјални последици.

Доколку државната компанија со години продавала под производствената цена, одржувањето евтина струја имало и финансиски трошок што не бил целосно видлив на сметките на домаќинствата.

Преминот кон поинаков систем треба да покаже како ќе се обезбеди финансиска одржливост на ЕСМ, без најранливите потрошувачи да бидат изложени на неподносливи трошоци.

Клучното прашање е кој ќе има право на помош

Министерството за енергетика веќе има програма за заштита на ранливите потрошувачи за 2026 година и документи за мерење на енергетската сиромаштија.

Но за реформите од 2027 година важно е да се знае дали постојните механизми ќе бидат доволни, кои категории граѓани ќе бидат опфатени и дали финансиската поддршка ќе одговара на реалните трошоци за електрична енергија.

Енергетската сиромаштија не ги погодува само домаќинствата со најниски приходи. Проблем може да претставуваат и лошата изолација, неефикасното греење и високата потрошувачка во зимските месеци.

Затоа директната помош за плаќање сметки е само еден дел од решението. Другиот е долгорочно намалување на потрошувачката преку енергетска ефикасност.

За Владата, предизвикот во 2027 година нема да биде само да покаже дека успешно ја спроведува либерализацијата на енергетскиот пазар.

Ќе треба да покаже и дека реформата нема да ја намали достапноста на електричната енергија за домаќинствата што најтешко ги поднесуваат трошоците.

Токму тоа ќе биде вистинскиот тест за новиот модел: не само колку ќе чини струјата, туку кој ќе може да ја плати.