Четворица американски корисници на најпознатите АИ сервиси поднесоа колективна тужба против компаниите што ги развиваат, тврдејќи дека наводно се договориле да го забават развојот на најмоќните модели. Засега нема доказ дека таков договор навистина постоел, а судот допрва треба да утврди дали компаниите навистина усогласувале деловни одлуки.

Американски корисници на Четџипити, Клод, Џемини и Грок на 18 септември 2026 година поднесоа колективна тужба против компаниите што стојат зад овие системи.

Според тужителите, компаниите наводно се договориле да го забават понатамошниот развој на вештачката интелигенција, со што би можеле да ги прекршат американските правила за заштита на конкуренцијата.

Тужбата е необична затоа што корисниците не се жалат на повисоки цени, лоша услуга или измамливо рекламирање. Напротив, тие тврдат дека сервисите што ги плаќаат би се подобрувале побрзо доколку компаниите продолжат меѓусебно да се натпреваруваат без наводна координација.

Тие бараат отштета, но и судска забрана на евентуални договори со кои би се ограничиле развојот и објавувањето на нови АИ модели.

Но, клучното прашање засега останува отворено: нема докажано дека таков договор постоел.

Зошто ниту една компанија не сака прва да забави?

Повод за тужбата бил текстот на извршниот директор на „Антропик“, Дарио Амодеи, со наслов „Мораме да го усогласиме темпото на развојот на најнапредните АИ системи“, објавен на 12 септември. Амодеи повика водечките компании за вештачка интелигенција да го забават развојот на најмоќните системи за да има повеќе време за нивно детално тестирање пред масовна употреба.

Тој предложи независни експерти да бидат вклучени во проверките, заеднички ограничувања за компаниите и, во подоцнежна фаза, меѓународен договор. Неговиот предлог јавно го поддржаа извршниот директор на „ОпeнАИ“, Сем Алтман, Илон Маск и директорот на „Гугл Дипмајнд“, Демис Хасабис.

Самата јавна поддршка на идејата, сепак, не е доказ дека постоел договор меѓу компаниите. Тужителите тврдат дека претставници на „Антропик“, „ОпeнАИ“ и „Гугл“ уште од јули учествувале во заедничка група и разговарале за забавување на развојот пред Амодеи јавно да го објави својот предлог.

Тоа се тврдења на тужителите и допрва треба да бидат поткрепени со докази. Проблемот за секоја компанија што би решила самостојно да го забави развојот е едноставен: конкурентите не мора да го направат истото.

Додека една компанија подолго го тестира новиот модел, друга би можела прва да пласира поспособен систем и да привлече дел од нејзините корисници. Тоа е особено важно во индустрија во која развојот бара огромни инвестиции во чипови, центри за податоци, електрична енергија и високо квалификуван кадар.

Безбедност или заштита на пазарната позиција?

Токму тука тужителите гледаат и можен друг мотив.

„ОпeнАИ“, „Антропик“, „Гугл“ и другите водечки компании веќе имаат препознатливи производи, милиони корисници и компјутерска инфраструктура која е исклучително скапа за изградба.

Според тужителите, доколку најголемите играчи прифатат побавно темпо на развој, постојните компании би можеле подолго да ја задржат својата пазарна предност. Но, истите правила би можеле да имаат и друга последица. Новите и скапи безбедносни проверки би можеле да претставуваат многу поголем товар за помалите компании.

Голема технолошка компанија може да ангажира дополнителни експерти, да финансира независни тестирања и да одржува големи правни тимови. За стартап со ограничени ресурси, истите барања можат да претставуваат трошок што тешко може да го поднесе.

Оттука произлегува поширокото прашање: ако се воведат построги правила за најмоќните АИ системи, кој ќе ги одредува и дали нивниот товар ќе биде ист за технолошките гиганти и за нивните помали конкуренти?

Што треба да докажат тужителите?

За да успее тужбата, не е доволно да се покаже дека директорите на неколку компании јавно поддржале слична идеја. Тужителите би морале да докажат дека компаниите навистина усогласиле деловни одлуки. Потенцијални докази би можеле да бидат интерна електронска комуникација, записници од состаноци, сведочења на учесници или други документи што би покажале што точно било договорено.

И самиот Амодеи претходно укажал дека постои можен проблем со прописите за заштита на конкуренцијата. Затоа предложил во разговорите да посредува американската влада или со закон да им биде дозволена на компаниите одредена форма на соработка. Но, дури и ако се докаже постоење на договор, тужителите ќе мора да покажат и дека претрпеле конкретна штета.

Фактот дека некој плаќа претплата за АИ сервис не гарантира дека следната верзија на моделот ќе биде објавена на одреден датум или дека ќе донесе конкретно подобрување.

Затоа би требало да покажат дека без наводниот договор компаниите би објавиле нови модели порано и дека корисниците за истата претплата би добиле подобра услуга.

Може ли конкуренцијата да соработува поради безбедноста?

Соработката меѓу конкуренти не е автоматски забранета. Компаниите од иста индустрија можат заеднички да развиваат технички стандарди, да разменуваат информации за безбедносни ризици и да бараат решенија за проблеми што тешко би можела да ги реши една компанија сама.

АИ компаниите затоа би можеле да тврдат дека евентуалната соработка нема цел да ја ограничи конкуренцијата, туку да го намали ризикот од недоволно тестирани системи. Во меѓувреме, новите АИ модели стануваат сè поспособни самостојно да пишуваат и извршуваат код, да користат дигитални алатки и да извршуваат сложени задачи. Со тоа прашањето за нивното тестирање станува сè поважно.

Но, компаниите што најдобро ја познаваат технологијата истовремено имаат и сопствени деловни интереси – да ги заштитат производите, корисниците и позицијата на пазарот. Токму затоа овој спор отвора прашање што е многу пошироко од самата тужба:

Кој треба да ги поставува границите на развојот на вештачката интелигенција – компаниите, државите, меѓународните институции или комбинација од сите нив?

Од начинот на кој ќе бидат поставени евентуалните заеднички правила би можело да зависи не само безбедноста на идните АИ системи, туку и кој ќе може да ги развива најмоќните модели и колку простор ќе остане за нови конкуренти.