Измените на Законот за животната средина отворија сериозна расправа за тоа дали усогласувањето со европското законодавство ќе донесе поефикасни правила или ќе ослабне дел од постојните механизми за заштита од загадување. Предлогот, кој е во собраниска постапка, предвидува промени во одредбите за тешката индустрија, управувањето со контаминираните подрачја и процедурите за учество на јавноста. Еколошки организации и правници предупредуваат дека бришењето на одредени законски решенија може да создаде празнини во системот, особено ако не бидат заменети со подеднакво ефикасни механизми.
Најважното прашање не е само дали законот ќе биде усогласен со европските директиви, туку и какво ниво на заштита ќе обезбедува во практика. Во земја која со години се соочува со загаден воздух и индустриски жаришта, секоја промена на правилата за работа на загадувачките капацитети, санација на контаминираните локации и надзор врз индустријата има директно значење за граѓаните.
Што се менува кај тешката индустрија?
Една од најспорните точки е членот 20 од Законот за животната средина, поврзан со ограничувањата за изградба и реконструкција на инсталации од тешката и загадувачка индустрија во близина на населени места и заштитени природни подрачја. Со измените од 2022 година беше воведено ограничување од пет километри за нови инсталации и реконструкции во овие зони, решение што стана предмет на расправа при подготовката на актуелниот предлог.
Според забелешките на иницијативата „Зелен хуман град“, предложените измени го отстрануваат делот што се однесува на реконструкцијата, со што би се отворила можност постојните индустриски капацитети да се реконструираат и во зоните опфатени со досегашното ограничување. Критичарите сметаат дека ова може да ја ослаби превентивната заштита на населението и природата. Сепак, самата реконструкција не значи автоматски и зголемување на загадувањето, па клучно е да се утврди какви услови, процени и контроли ќе важат за конкретните проекти.
Што ќе се случува со контаминираните подрачја?
Дополнителна загриженост предизвикува предложеното бришење на членовите 28-а, 28-б, 28-в и 28-г, кои се однесуваат на идентификувањето и управувањето со контаминираните подрачја, планирањето на нивната санација и координацијата меѓу надлежните институции. Македонското здружение на млади правници предупреди дека отстранувањето на овие одредби може да ја доведе во прашање законската основа за систематско справување со загадените локации. Слични забелешки изнесуваат и еколошки организации, кои бараат јасно да се објасни како ќе продолжат да се утврдуваат одговорностите и да се спроведуваат мерките за санација.
Ова прашање е особено важно за земјава, каде што постојат индустриски и рударски подрачја со долгогодишни еколошки проблеми. Законот сам по себе не ја отстранува контаминацијата, но треба да утврди кој е одговорен за идентификувањето на загадувањето, кој подготвува план за санација и кои институции го следат неговото спроведување. Ако постојните одредби се бришат, јавноста има право да знае дали ќе бидат заменети со нови решенија и дали тие ќе обезбедат еднакво ефикасна заштита.
Што бара Европската Унија?
Министерството ги образложува измените со потребата од усогласување со европското законодавство, вклучително и правилата за процена на влијанието на проектите врз животната средина. Релевантна е Директивата 2011/92/ЕУ, изменета со Директивата 2014/52/ЕУ, која предвидува процена на можните значителни влијанија врз животната средина, здравјето на луѓето, природните ресурси и други важни фактори, како и учество на јавноста во процесот.
Но, европското усогласување не значи дека државата мора да ги укине сите национални мерки што одат подалеку од минималните европски барања. Европската директива дозволува земјите да применуваат построги заштитни мерки. Затоа, самото повикување на европските правила не е доволно за да се оправда секоја предложена промена: потребно е да се покаже како таа придонесува за подобра регулатива и дали притоа се зачувува постојното ниво на заштита.
„Еко-свест“ предупредува дека дел од предложените решенија може да создадат правни празнини и поставува прашања за нивната усогласеност со други прописи во областа на животната средина. Од суштинско значење е предлагачот јасно да ги образложи измените и да покаже како ќе се применуваат во практика, особено во случаите кога се отстрануваат постојни законски механизми.
Јавната контрола не е само формалност
Забелешки има и во врска со процедурите за јавни расправи и достапноста на документацијата. Еколошките организации предупредуваат на предложени промени поврзани со записниците и белешките од јавните расправи, како и со аудио- и видеозаписите од нивното одржување. Овие прашања може да изгледаат технички, но се важни за транспарентноста и за можноста граѓаните да проверат како се носат одлуките што влијаат врз нивната околина.
Јавно достапните информации, јасните процедури и можноста одлуките да се проверуваат се дел од ефективната заштита на животната средина. Кога станува збор за проекти што можат да влијаат врз квалитетот на воздухот, водата и почвата, граѓаните треба да имаат реална можност да учествуваат во постапките, а институциите да бидат одговорни за своите одлуки.
Кои одговори треба да ги даде Собранието?
Бидејќи предлогот е во собраниска постапка, расправата сè уште е можност да се разјаснат спорните точки. Потребно е да се објасни што точно ќе ги замени одредбите за контаминираните подрачја, како ќе се контролираат реконструкциите на индустриските капацитети и дали јавноста ќе ги задржи досегашните можности за увид и учество. Одговорите треба да бидат засновани врз конкретни законски решенија, а не само врз општи повикувања на европското усогласување.
Европските интеграции и заштитата на животната средина не треба да се поставуваат како спротивставени цели. Усогласувањето со европските правила има вистинска вредност ако придонесува за појасни прописи, поефикасна контрола и подобра заштита на здравјето и природата. Затоа, суштинскиот тест за предложените измени ќе биде дали новата законска рамка ќе ги отстрани слабостите во системот или ќе остави празнини токму таму каде што контролата е најпотребна.
