Пред 119 години, во канцеларијата на францускиот весник L’Illustration во Париз, публиката за прв пат видела фотографија во боја. Не слика, не цртеж, туку фотографија. Моментот бил опишан од сведоците како речиси магичен. Тајната состојка зад таа магија биле ситни зрна компир скроб. Во истата деценија, двајца браќа во Битола со камера купена во Лондон го снимале истиот свет. Приказните на Лимиер и Манаки никогаш не се вкрстиле. Но и двете го документирале истиот историски миг.
Компирот кој го обои светот
Браќата Огист и Луј Лимиер не биле аматери кога на 10 јуни 1907 година го претставиле Автохромот. Веќе биле познати како пионери на кинематографијата, изумителите на Синематографот во 1895 година, чии први прикажувања на движечки слики предизвикале паника во публиката и восхит кај научниците. Но нивниот највеличествен придонес во историјата на фотографијата дошол подоцна и имал неверојатна главна состојка.
Во 1904 година, Лимиер ги презентирале своите истражувања за фотографијата во боја пред Академијата на науките. Три години подоцна, на 10 јуни 1907 година, се одржала првата јавна демонстрација на Автохромот во канцеларијата на францускиот весник L’Illustration во Париз. Клучната состојка биле ситни зрна компир скроб обоени во црвено, зелено и сино, кои создавале филтерски систем. Светлината поминувала низ тие зрна и паѓала врз фотографската емулзија, а при развивањето добивала целосна слика во боја. Секоја плоча содржела речиси четири милиони зрна скроб по квадратен инч.
Зошто тоа беше револуција
Пред Автохромот, правењето фотографии во боја значело поставување три различни камери, снимање на иста тема преку три различни светлосни филтери и потоа прецизно преклопување на сликите. Сложено, скапо и речиси невозможно за движечки субјекти. Автохромот го промени тоа, единствена плоча, единствена камера, единствена снимка. За прв пат, oбоената фотографија станаla достапна за обичниот фотограф.
Реакцијата на јавноста била восхитувачка. Фабриката на Лимиер во Лион не можела да одговори на побарувачката. Алфред Стиглиц, можеби најголемиот американски фотограф на своето време, специјално патувал да ги посети Лимиер за да ја совлада нивната техника. Резултатите биле визуелно неверојатни: поради начинот на кој скробните зрна ја расфрлале светлината, Автохром фотографиите имале мека, импресионистичка убавина која денес изгледа истовремено антикварна и апсолутно современа.
Педесет години на стаклена плоча
Автохромот останал доминантна технологија за боена фотографија до триесеттите години на дваесеттиот век. Производството на Автохром плочи траело до 1956 и 1957 година, речиси педесет години.
Во тој период, Автохром сликите ја снимиле Првата светска војна во боја, ги снимиле лицата на Марк Твен, Бернард Шо и Хенри Џемс, снимиле пејзажи, улици и луѓе на начин на кој до тогаш никој не ги видел. Светот конечно можел да се види себес си во вистинска боја, не само во нијанси на сива.
Манаки: Двајца браќа во Битола кои не пропуштале ништо
Во истата прва половина на дваесеттиот век, додека Лимиер снимале мртва природа со јастог за да го тестираат Автохромот, на Балканот двајца браќа ја пишувале историјата на филмот со исто толкав ентузијазам. Јанаки и Милтон Манаки во 1905 година се преселиле во Битола, тогаш важен политички, економски и културен центар на Балканот, и го отвориле „Ателјето за уметничка фотографија” на Широк Сокак. Во 1906 година, за време на учеството на светската изложба во Букурешт, браќата Манаки за прв пат се запознале со филмската камера. Јанаки потоа патувал низ европски метрополи, Виена, Париз, и во Лондон купил филмска камера, производство на компанијата Charles Urban Trading, 300-тиот примерок од серијата Bioscope.
Со таа камера, Манаки снимале Балканот во времето кога светот се менувал. Нивните фотографии и филмски снимки документирале лица, пазари, свечености и историски настани на подрачје кое за само неколку години ќе поминело низ Балканските војни и Прва светска војна.
Браќата Манаки денес се признаени како првите балкански кинематографери. Во нивна чест, секоја година во Битола се одржува Меѓународниот фестивал на филмска камера „Браќа Манаки”, еден од најпрестижните фестивали посветени на кинематографијата во светот.
Збирката ФОНД 580 „Браќа Манаки-Битола 1853-1964″ содржи над 7.000 фотографии позитиви, 6.702 стаклени негативи и над 1.000 рол филмови, прогласена за културно наследство од особено значење. Тоа е архива на еден свет кој исчезнал, зачуван со стаклени плочи и несебична посветеност.
Паралелата која не е случајна
Лимиер и Манаки не се познавале. Но во исто историското прозорче, додека едните во Лион произведувале плочи со компир скроб за да го обојат светот, другите во Битола со камера купена во Лондон го снимале истиот тој свет пред тој да исчезне.
Двете приказни се за луѓе кои сфатиле дека моментот поминува, дека лицата стареат и дека настаните се заборавуваат, и кои одлучиле да направат нешто со тоа. Резултатот е дека денес, 119 години подоцна, и двете се живи.
