На 7 јуни 1952 година, во Истанбул, се родил момче кое подоцна ќе стане најпродаваниот турски писател во историјата, носител на Нобеловата награда за литература и еден од најважните гласови на светската книжевност на дваесет и првиот век. Ферит Орхан Памук досега продал над 13 милиони книги во 63 јазици. Денес полни 73 години.

Истанбул како опсесија и судбина

Памук не е само писател. Тој е летопис на еден град. Роден во Истанбул, Памук е прв турски добитник на Нобеловата награда за литература, доделена во 2006 година. Речиси секој негов роман е вкоренет во улиците, историјата и меланхолијата на градот во кој е роден и во кој живее, со кратки прекини, цел живот.

Нобеловиот комитет го наградил со образложение дека „во потрагата по меланхоличната душа на родниот град пронашол нови симболи за судирот и преплетувањето на културите”. Тоа е реченица која совршено го опишува она за кое Памук пишува со децении: Истокот и Западот, традицијата и модерноста, сеќавањето и заборавот.

Романите кои го смениле светот

Памуковите романи вклучуваат „Немиот дом”, „Белата тврдина”, „Црна книга”, „Нов живот”, „Се викам Црвено” и „Снег”. Секој од нив е различен свет, но сите ја носат истата преокупација: идентитетот, загубата и тежината на историјата.

„Се викам Црвено” е роман-детективска приказна сместена во шеснаесеттиот век Истанбул, во светот на отоманските минијатуристи. Раскажувачи се мртовец, куче, дрво, монета. Романот го освоил Меѓународната награда ИМПАК Даблин и го направил Памук познат ширум светот пред Нобел.

„Снег” е политичен роман за исламот, секуларизмот и љубовта, сместен во источноанадолскиот град Карс. Напишан по 11 септември 2001, романот е едно од ретките книжевни дела кои со вистинска длабочина го истражуваат тензијата меѓу Европа и муслиманскиот свет.

„Истанбул: Сеќавањата и градот” е автобиографска книга во која Памук го истражува поимот „хузун”, турската меланхолија на еден град кој знаел дека некогаш бил центар на империја.

„Музејот на невиноста” е роман кој Памук го пишувал паралелно со создавањето на вистински музеј во Истанбул, исполнет со предмети кои ги одразуваат деталите од приказната.

Памук на македонски јазик

На македонски јазик се преведени повеќе дела на Памук: „Белата тврдина” во превод на Илхами Емин (Слово, 2006) и подоцна во издание на Арс Ламина (2019), „Црна книга” во превод на Илхами Емин (Три, 2012), „Нов живот” во превод на Фердана Елмазовиќ-Алтанај (Култура, 1999) и во ново издание на Арс Ламина (2019), „Се викам Црвено” во повеќе изданија — Табернакул (2007), Магор (2012) и Арс Ламина (2021), „Снег” во превод на Благородна Анчевска (Магор, 2008), и „Немиот дом” во превод на Илхами Емин (Табернакул, 2013).

Арс Ламина досега objavila пет дела од Памук во едицијата „Современи класици”, вклучувајќи „Истанбул: Сеќавањата и градот”, „Белата тврдина”, „Нов живот”, „Жената со црвена коса” и „Се викам Црвена”.

Клучна заслуга за присуството на Памук на македонскиот книжевен пазар му припаѓа на преведувачот Илхами Емин, кој неколку Памукови романи ги превел директно од турски јазик, задржувајќи го оригиналниот ритам и богатите турски и отомански референци.

Писател кој го платил своето мислење

Памук не е само книжевна појава. Во 2005 година дал интервју за швајцарски весник во кое изјавил дека „во оваа земја се убиени триесет илјади Курди и еден милион Ерменци, и никој не смее да зборува за тоа”. Турскиот обвинител го обвинил за „навреда на турскиот идентитет”. Обвинението подоцна е отфрлено, но меѓународниот притисок и Нобеловата награда го претвориле во симбол на слободата на говорот.

Денес, на 73 години, Памук е професор по хуманистички науки на Универзитетот Колумбија во Њујорк, каде предава пишување и компаративна книжевност. Тој продолжува да пишува. Продолжува да зборува за Истанбул. И продолжува да биде доказ дека книжевноста е еден од ретките начини на кои еден народ може да зборува за себе, за своите грешки и за своите соништа, со сета убавина и со сета тежина која тоа ја носи.