Меѓународниот ден на еднаквоста во платите се одбележува секоја година на 18 септември, датум што симболично го претставува бројот на дополнителни денови што жените би требало да ги работат за да заработат исто колку и мажите за иста работа во претходната година.
Обединетите нации официјално го воспоставија овој ден во 2019 година, а првпат беше одбележан на 18 септември 2020 година. Во Македонија, според официјалните податоци на Државниот завод за статистика, жените во 2024 година заработувале во просек 12 отсто помалку од мажите, но граѓанските организации проценуваат дека вистинскиот јаз, кога ќе се земат предвид искуството и образованието, достигнува дури 28 отсто.
Конвенција родена по светска војна
Идејата за еднаква плата не е нова. Првиот меѓународен инструмент на оваа тема е Конвенцијата за еднакво наградување на мажите и жените за труд со еднаква вредност на Меѓународната организација на трудот, позната како Конвенција бр. 100, усвоена во 1951 година, само шест години по завршувањето на Втората светска војна. Тоа било период во кој жените масовно влегувале на пазарот на трудот и ги пополнувале работните места на мажите испратени на фронтот.
Конвенцијата за првпат го поставила принципот „еднаква плата за работа со еднаква вредност“ – поширока формулација која опфаќа и ситуации во кои мажите и жените вршат различна, но подеднакво вредна работа, а не само идентични работни места. И покрај тоа што Конвенцијата денес е ратификувана од голем број земји, целосна платежна рамноправност меѓу мажите и жените сè уште не е постигната во ниту една земја во светот.
Фокус оваа година: платформската економија
Во јуни 2026 година, Меѓународната организација на трудот ја усвои Конвенцијата бр. 193, првиот меѓународен трудов стандард посветен на достоинствената работа во платформската економија. Според УН Жени, оваа конвенција носи потенцијал за посилна заштита на жените што работат преку дигитални платформи, од нефер плаќање и вознемирување до нетранспарентни алгоритамски одлуки што влијаат врз нивните заработувачки.
Организацијата ја потврди и својата посветеност кон економското зајакнување на жените како еден од темелите на новиот Стратешки план за периодот 2026–2029 година.
Европа: од 16 на 11 отсто за една деценија
Според последните податоци на Евростат, нерегулираниот родов јаз во платите во земјите на Европската Унија изнесувал 11,1 отсто во 2024 година, што е намалување од 16,2 отсто во 2011 година. Сепак, темпото на промена останува бавно. Најголем јаз бележат Естонија, со 18,8 отсто, и Чешка, со 18,5 отсто. Луксембург е единствената земја со негативен јаз од минус 0,8 отсто, каде што жените во просек заработуваат малку повеќе од мажите.
На светско ниво, според проценките на Обединетите нации, просечниот родов јаз во платите изнесува околу 20 отсто.
Македонија: официјални 12, реални до 28 отсто
Државниот завод за статистика утврдил дека жените во Македонија во 2024 година заработувале во просек 12 отсто помалку од мажите.
Сепак, граѓански организации, врз основа на анализи што ги земаат предвид искуството, образованието и видот на работата, проценуваат дека вистинскиот јаз изнесува дури 28 отсто. Според Програмата за развој на Обединетите нации (УНДП), оваа бројка ги одразува длабоко вкоренетите структурни нееднаквости, а не само разликите во работните позиции или звања.
Зошто дури и еднаквиот труд не носи еднаква награда
Истражувањата пренесени од УНДП покажуваат дека жените во Македонија имаат за 25 отсто помала веројатност да добијат зголемување на платата од своите машки колеги, дури и кога подеднакво често бараат зголемување. Приносот од образованието, исто така, е понизок за жените, особено во областите во кои доминираат мажите. Тоа значи дека дури и кога жените поседуваат исти квалификации и вложуваат еднаков труд, мажите добиваат поголема финансиска награда.
Во основата на овој проблем лежи и подлабоко културно прашање: традиционалните норми во Македонија сè уште ги гледаат жените првенствено како негувателки, а мажите како хранители на семејството. Таквите очекувања директно ги ограничуваат кариерните избори и можностите за напредување на жените.
Коалиција со цел, но без краен рок
Меѓународната коалиција за еднакви плати (EPIC), предводена заедно од Меѓународната организација на трудот, УН Жени и ОЕЦД, работи на глобално, регионално и национално ниво со влади, работодавци и синдикати, со цел универзална ратификација на Конвенцијата бр. 100 и постигнување видливи резултати во примената на политиките за еднакви плати.
Целта за целосна платежна рамноправност е дел и од Агендата за одржлив развој на Обединетите нации до 2030 година. Сепак, според сегашното темпо на промени, ниту тој рок не се очекува да донесе целосно затворање на јазот.
