Најновиот случај со тетовската млекарница повторно ја отвори темата за безбедноста на храната во Македонија. Косовските власти забранија увоз на производи од АД „Млекара Тетово“ поради претходно утврдени микробиолошки неправилности, меѓу кои и присуство на бактеријата ешерихија коли. Потоа на границата беа запрени две пратки со вкупно 12.268 килограми млечни производи.
Притоа, важно е да се направи разлика: ешерихија коли била утврдена во претходни испитувања, додека последните две пратки биле одбиени поради забраната за увоз што веќе била во сила, а не поради нов потврден позитивен лабораториски наод за тие конкретни количини.
Ова не е единствениот случај. Кон крајот на октомври и почетокот на ноември Бугарија запре две пратки македонски јаболка поради проблеми со остатоци од пестициди. Во септември беше потврдено дека пиперки и грозје, претходно вратени од странски пазари поради утврдени недозволени остатоци, по дополнителни македонски анализи биле пуштени во домашна продажба.
Не значи дека целото македонско производство е небезбедно. Но овие случаи покажуваат дека прашањето за усогласеноста на контролите, следливоста на пратките и информирањето на потрошувачите заслужува многу посериозна јавна расправа.
Косово утврдило неправилности, Македонија чека нови лабораториски резултати
Косовската Агенција за храна и ветеринарство на 6 ноември забрани увоз на производи од тетовската млекарница. Според објавените информации, во периодот април–октомври биле евидентирани 11 испитувања со незадоволителни микробиолошки резултати.
Македонската Агенција за храна и ветеринарство, пак, соопшти дека при нејзините редовни и вонредни контроли не биле утврдени отстапувања кај тестираните производи.
Во последниот вонреден надзор инспекторите земале примероци од производите и брисеви од работните површини, опремата и вработените. Материјалите биле испратени во две независни лаборатории, а резултатите сè уште се очекуваат.
Тука се отвора важно прашање за довербата во контролниот систем: како е можно две надлежни институции, кои треба да проверуваат безбедност според пропишани критериуми, да соопштуваат различни резултати за производите на ист оператор?
Повеќе од 40 тони македонски јаболка запрени поради пестициди
Кон крајот на октомври Бугарија запре пратка од 21.089 килограми јаболка од Македонија поради остатоци од пестицид чија употреба е забранета во Европската Унија.
Неколку дена подоцна, на почетокот на ноември, беше запрена уште една пратка од 19.350 килограми, овојпат поради остатоци од пестициди над максимално дозволеното ниво.
Вкупно, во двете пратки биле опфатени 40.439 килограми јаболка што не биле пуштени на бугарскиот пазар.
Кај овој случај проблемот не е само финансиската загуба за производителите, туку и потребата да се утврди каде настанале неправилностите.
Дали се користеле недозволени препарати? Дали било прскано со поголеми количества од пропишаните? Дали бил почитуван периодот меѓу последното третирање и бербата? И дали биле направени анализи пред производите да тргнат кон странскиот пазар?
Овие прашања се особено важни затоа што потрошувачот не може со поглед да утврди дали едно јаболко содржи остатоци од пестициди над дозволените граници.
Пиперки и грозје вратени од странство, а потоа продавани во Македонија
Еден од најзначајните случаи за домашните потрошувачи беше обелоденет во септември.
Телевизија Телма на 25 септември објави дека пратки пиперки и трпезно грозје, кои претходно биле вратени од Бугарија и Црна Гора поради утврдени остатоци од пестициди над дозволеното, завршиле на македонскиот пазар.
Агенцијата за храна и ветеринарство потврдила дека биле направени дополнителни анализи и дека резултатите покажале дека производите ги исполнуваат домашните критериуми за безбедност. Друга пратка, вратена од Хрватска, била уништена.
Враќањето само по себе не значи дека производот мора автоматски да биде уништен. Но доколку храната потоа се пласира на домашниот пазар, надлежните институции мора да имаат јасна, документирана основа за таквата одлука.
За јавноста не е доволно само соопштението дека дополнителните анализи биле уредни. Потребно е да се објасни зошто резултатите се разликувале, какви тестирања биле извршени и како е проценета безбедноста на конкретната пратка.
Речиси 70 тони небезбедна храна уништени во првите осум месеци
За состојбата со безбедноста на храната зборуваат и официјалните податоци на Агенцијата за храна и ветеринарство, објавени на 16 октомври годинава.
Овие бројки покажуваат дека инспекцискиот систем открива и отстранува небезбедна храна. Но самите количества не покажуваат колкав процент од вкупната храна на пазарот е небезбеден, ниту дали состојбата се влошува во однос на претходните години.
За тоа се потребни податоци за бројот и видот на испитаните примероци, утврдените неправилности, изречените санкции и годишните трендови.
Во август, на пример, АХВ спречи увоз на 27.520 килограми УХТ млеко од Косово поради афлатоксин над максимално дозволените концентрации. Пратките биле наменети за домашен синџир маркети, но биле уништени под официјален надзор.
Тоа е пример за успешно спречен ризик пред производот да стигне до потрошувачите, но истовремено покажува колку е важна лабораториската контрола.
Дали храната што не поминува во странство може да заврши на домашниот пазар?
Кога странска институција ќе утврди недозволени остатоци од пестициди или микробиолошка неисправност, таквиот наод треба да биде основ за проверка и од македонските служби. Но одлуката за враќање на пратка и одлуката дали таа смее да биде пуштена во домашен промет се одделни постапки.
Доколку дополнителните лабораториски анализи дадат различни резултати, потребно е да се утврди причината за несогласувањето. Особено кога станува збор за прехранбени производи кои можат да претставуваат ризик за деца, постари лица и граѓани со ослабен имунитет.
Не секое присуство на ешерихија коли значи инфекција со опасен сој, ниту секое надминување на максималното ниво на пестицид автоматски значи акутно труење. Но тоа не ја намалува важноста на утврдените неправилности и на законските ограничувања.
Потребен е и одговор што се случува со целата пратка по нејзиното враќање: дали останува под официјален надзор, дали се прават повторни анализи, дали се уништува или дали се дозволува продажба.
Контролата не смее да започнува дури на граница
Случаите со млекото, јаболката, пиперките и грозјето укажуваат на различни ризици во прехранбениот синџир.
Кај млечните производи, микробиолошката исправност зависи од хигиената, суровините, технолошкиот процес и условите на складирање и транспорт. Кај овошјето и зеленчукот, контролата мора да започне уште при употребата на средствата за заштита на растенијата.
Затоа инспекцискиот надзор не треба да се сведе само на проверка на готовиот производ. Потребна е следливост од производството и преработката до складирањето, транспортот и продажбата.
Надлежностите се поделени меѓу институциите одговорни за безбедноста на храната, земјоделското производство, фитосанитарните контроли и јавното здравје. Но за потрошувачите е важно тие институции да дејствуваат усогласено, со навремена размена на информации.
Кој одговара кога небезбедната храна ќе биде откриена во странство?
Примарната одговорност за безбедноста на храната ја има операторот што ја произведува или ја става во промет. Државните институции, пак, имаат обврска да го контролираат почитувањето на прописите и да постапат кога постои ризик.
Во октомври, поранешниот директор на АХВ, Оливер Миланов, изјави дека казните за несовесните оператори се ниски и дека се подготвуваат законски измени со кои би биле двојно зголемени. Агенција за Храна и Ветерина
Но само повисоки казни нема да бидат доволни ако недостигаат редовни контроли, соодветно земање примероци и целосна следливост на сомнителните производи.
Неопходна е и поголема транспарентност. Граѓаните имаат право навреме да знаат кога конкретен производ е повлечен или отповикан, која серија е опфатена и какви мерки се преземени.
