Младите генерации во Европа сè потешко купуваат дом и значително заостануваат зад сопственичкиот статус што нивните родители го имале на иста возраст, покажува најновиот извештај на Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД). Анализата, која опфаќа просек од 20 земји членки на Европската Унија, бележи постојан пад на стапките на сопственост кај луѓето под 40 години, поттикнат од растот на каматните стапки, построгите услови за кредитирање и цените на недвижностите кои растат побрзо од платите.
Податоците за движењето на богатството на домаќинствата откриваат дека секоја нова генерација подоцна и потешко стекнува недвижност. Околу 60 отсто од луѓето родени околу 1975 година поседувале свој дом до својата 32. година. За генерацијата родена во 1980 година тој удел се намали на 58 отсто, додека кај родените во 1985 година падна на 52 отсто.
Разликата е уште поизразена кај помладите. До 29-годишна возраст, стапката на сопственост изнесуваше 52 отсто за генерацијата од 1980 година, додека за онаа од 1990 година падна на 41 отсто. За споредба, постарите генерации имаа значително постабилни стапки: до 44 години, дом поседувале 68 отсто од родените во 1965 година, 69 отсто од оние во 1970 година и 68 отсто од генерацијата од 1975 година. Извештајот за изгледите за вработување за 2025 година на ОЕЦД потврдува дека уделот на сопственици на живеалишта во триесеттите години од животот опаднал во приближно две третини од анализираните држави во однос на средината на деведесеттите години.
Аналитичарите на ОЕЦД наведуваат неколку директно поврзани економски причини за ваквиот пад. Пристапот до станбени кредити стана потежок по зголемувањето на каматните стапки од 2021 година, што значително ги зголеми трошоците за задолжување. Истовремено, растот на цените на становите ги надмина примањата на домаќинствата, додека бавниот раст на платите го оневозможи собирањето задолжителен почетен депозит.
Џонатан Криб, заменик-директор на британскиот Институт за фискални студии (ИФС), посочува дека проблемот не е само висината на депозитот.
„Најважната препрека е висината на цените на недвижностите во однос на примањата на генерациите кои пораснаа по почетокот на 2000-тите. Не се работи само за тоа колку е тешко да се собере депозит, туку за тоа што луѓето, дури и со добар депозит, не можат да позајмат доволно пари за да купат дом во областа каде што живеат или во близина“, изјави Криб.
Најголемо намалување на стапката на сопственост кај граѓаните во триесеттите години има во Ирска, каде што бројката падна од 81 отсто во средината на деведесеттите на сегашни 53 отсто. Грција забележа пад од 20 процентни поени (од 78 на 58 отсто), Обединетото Кралство пад од 74 на 56 отсто, а Шпанија од 77 на 60 отсто. Двоцифрен пад имаат и Данска (13 процентни поени), Австрија (11) и Луксембург (10), додека Германија и Швајцарија бележат пад од по 9 процентни поени. Професорот Х. Антонио Моденес од Универзитетот во Барселона го поврзува шпанскиот пад со крајот на кредитната експанзија по кризата во 2008 година, помалата стабилност на работните места и намалената станбена изградба.
Спротивен тренд постои во постсоцијалистичките држави поради специфичниот историски модел на масовна приватизација. Во Словачка уделот на триесетгодишници со сопствен дом порасна од 38 на 88 отсто, а во Чешка од 36 на 76 отсто. Јан Вибошток од Словачката академија на науките појаснува дека по 1989 година граѓаните ги откупија државните станови за симболични износи. Полска бележи раст од 20 процентни поени (од 57 на 77 отсто), додека Франција е единствена од големите западноевропски економии со мал раст од 4 процентни поени.
Холандските податоци на ОЕЦД, кои покажуваат пораст од 9 процентни поени, ги оспорува Коди Хохстенбах од Универзитетот во Амстердам. Тој посочува на националното истражување за домување (WoON), според кое сопственоста меѓу младите од 25 до 34 години во Холандија паднала од 50 отсто во 2002 година на 44 отсто во 2024 година, по завршувањето на брзата хипотекарна експанзија.
