Европската Унија од денеска започнува со примена на новата Директива за потрошувачки кредити, позната како CCD2, со која значително се проширува заштитата на граѓаните што позајмуваат пари.
За првпат во овој обем, европските правила опфаќаат и кредити под 200 евра, краткорочни позајмици и голем дел од услугите што овозможуваат купување производ веднаш, а плаќање подоцна.
Оваа промена е одговор на развојот на дигиталните финансиски услуги, кои овозможуваат кредит да се добие со неколку кликања, понекогаш без потрошувачот целосно да ги разбере обврските што ги презема.
Европската комисија објаснува дека целта е да се спречи прекумерното задолжување и да се обезбеди граѓаните да добиваат кредити што можат да ги отплаќаат без сериозно да ја загрозат својата финансиска состојба. European Commission+1
Зошто токму кредитите под 200 евра станаа проблем?
Досегашната европска директива од 2008 година во најголем дел не ги опфаќаше кредитите помали од 200 евра.
Тоа создаваше регулаторна празнина во период кога пазарот на мали и краткорочни заеми брзо се развиваше.
На прв поглед, кредит од 100 или 150 евра не изгледа како сериозен финансиски ризик. Но, проблемот настанува кога потрошувачот користи повеќе такви производи истовремено.
На пример, граѓанин може да има една рата за телефон, друга за облека, трета за апарат за домаќинство и дополнителна краткорочна позајмица за секојдневните трошоци.
Иако секоја поединечна обврска изгледа мала, нивниот збир може да претставува значителен товар за семејниот буџет.
Токму затоа, новите европски правила бараат кредиторите да ја проценат способноста на клиентот за отплата и при мали износи. Намерата е да се спречи издавање нови кредити на лица чиј буџет веќе е преоптоварен со постојни долгови.
„Купи сега, плати подоцна“ – финансиски производ што го менува однесувањето на потрошувачите
Посебно внимание во новата директива се посветува на услугите познати како Buy Now, Pay Later, односно „купи сега, плати подоцна“.
Овие услуги станаа широко распространети во интернет-трговијата. Наместо веднаш да ја плати целата цена, купувачот може да го подели плаќањето на повеќе рати.
За потрошувачите тоа може да биде практична можност за управување со трошоците, особено ако нема дополнителни камати и провизии.
Но, постои и ризик: полесното одложување на плаќањето може да поттикне купување производи за кои потрошувачот нема доволно средства.
Европското законодавство препознава дека ваквите производи, иако често се рекламираат како едноставна платежна услуга, во многу случаи суштински претставуваат кредит.
Затоа голем дел од нив влегуваат под правилата за потрошувачко кредитирање.
Сепак, директивата предвидува исклучоци за одредени директни, краткорочни и бескаматни одложени плаќања што ги нуди самиот трговец, без посредство на посебен кредитор. Оттука, не секое купување на рати автоматски подлежи на идентичен режим. EUR-Lex
Кредиторот повеќе не смее да гледа само дали клиентот сака заем
Суштинската промена е во начинот на кој се одобруваат кредитите.
Според новата директива, компаниите мора да ја проценат кредитоспособноста врз основа на релевантни и соодветни информации за приходите, расходите и постојните финансиски обврски.
Целта не е само да се утврди дали кредиторот може да го наплати долгот, туку и дали потрошувачот може одржливо да го отплаќа.
Ова е важна промена во логиката на кредитирањето.
Наместо ризикот од задолжување да биде оставен речиси целосно на граѓанинот, поголема одговорност добива и институцијата што го нуди финансискиот производ.
Кога проценката се врши автоматски, граѓаните добиваат право да побараат човечка интервенција и преиспитување на одлуката.
Новите правила предвидуваат и појасно прикажување на каматите, провизиите и вкупната цена на кредитот, како и мерки против прекумерно високите трошоци.
Дали кредитите ќе станат потешко достапни?
Построгите проверки можат да доведат до тоа дел од граѓаните потешко да добиваат нови заеми, особено доколку веќе имаат значителни кредитни обврски или нестабилни приходи.
Но, тоа не е исто што и општа забрана за мали кредити.
Целта е да се намали бројот на заеми што се одобруваат без соодветна проценка дали клиентот може да ги врати.
Истовремено, постои и економска дилема.
Луѓето со ниски приходи, кои понекогаш имаат најголема потреба од краткорочна финансиска помош, можат да се соочат со потежок пристап до формални кредити.
Доколку немаат други достапни финансиски решенија, дел од нив би можеле да се насочат кон нерегулирани извори на позајмување.
Затоа европскиот пристап не се ограничува само на кредитните проверки. Новите правила предвидуваат и услуги за советување на задолжени граѓани и мерки за спречување прекумерно високи камати и вкупни трошоци.
Директивата не воведува единствена максимална каматна стапка за целата ЕУ, туку бара земјите членки да воспостават соодветни национални механизми за ограничување на прекумерните трошоци. European Commission
Македонија веќе откри реклами за кредити со нула камата, но со дополнителни трошоци
Европските промени се особено значајни и за Македонија, каде што брзите кредити во изминатите години станаа широко достапен финансиски производ.
Во март 2026 година, Министерството за финансии соопшти дека при надзор врз работењето на финансиските друштва открило измамнички трговски практики во рекламирањето.
Меѓу утврдените неправилности биле реклами во кои се нуделе кредити со каматна стапка од нула проценти, иако договорите предвидувале дополнителни трошоци.
Биле утврдени и неправилности при рекламирањето под комерцијални брендови што не го откривале вистинското финансиско друштво, како и користење повеќе интернет-страници од исто друштво.
Министерството побарало отстранување на спорните реклами и усогласување со законските обврски.
Овие наоди покажуваат дека проблемот не е само колку лесно се добива кредит, туку и дали граѓанинот навреме добива точна информација колку ќе го чини позајмицата.
Во Македонија има ограничувања, но европските правила од денеска не важат автоматски
Македонија во јули 2023 година усвои измени на Законот за финансиските друштва, со кои беше воведено ограничување на вкупните трошоци поврзани со кредитите.
Со измените беше ограничена и можноста финансиско друштво да одобрува нов кредит за отплата на претходно достасан кредит во истото друштво.
Беше предвидена и обврска финансиските друштва да воспостават систем за управување со кредитниот ризик, вклучително и процена на кредитоспособноста на клиентите.
Тоа значи дека Македонија веќе има одредени заштитни механизми слични на европските.
Сепак, Директивата 2023/2225 не се применува автоматски во Македонија, бидејќи државата не е членка на Европската Унија. Нејзиното преземање во домашното законодавство бара посебна постапка на усогласување.
Клучното прашање е дали македонските правила обезбедуваат подеднаква заштита за сите видови потрошувачко кредитирање, вклучително и новите дигитални модели за одложено плаќање.
Зошто ЕУ интервенира токму сега?
Новите правила не се реакција на еден конкретен финансиски скандал, туку на структурни промени на пазарот.
Кредитирањето сè повеќе се преместува од банките и физичките филијали кон мобилните телефони, интернет-продавниците и дигиталните платформи.
Истовремено, границата меѓу купување и задолжување станува помалку видлива.
Потрошувачот може да донесе одлука за купување производ во неколку секунди, без да ја почувствува непосредната финансиска последица од целата цена.
Токму во тоа е главната причина за новите ограничувања.
Европската Унија настојува да спречи финансиските производи што се претставуваат како едноставни, брзи и евтини да создаваат долгорочни долгови што граѓаните тешко ќе ги отплаќаат.
Кој ќе ја плати цената на построгото кредитирање?
На краток рок, построгите проверки можат да значат помалку одобрени кредити, повеќе административни постапки и повисоки трошоци за усогласување на финансиските компании.
За дел од потрошувачите тоа може да значи помала можност за брзо покривање непредвидени трошоци.
Но, за граѓаните што веќе се презадолжени, дополнителната проверка може да спречи уште поголем финансиски проблем.
Затоа суштината на реформата не е во забраната на позајмување, туку во поставувањето граница меѓу кредит што може да помогне и кредит што може да ја влоши финансиската состојба.
За Македонија, европските промени се дополнителен повод да се преиспита дали постојната заштита е доволна, особено во делот на транспарентноста на трошоците, контролата врз брзите кредити и задолжувањето преку дигитални платформи.
Иако кредит од 100 или 200 евра изгледа мал, кога таквите обврски се повторуваат и натрупуваат, последиците можат да бидат многу поголеми од првично позајмениот износ.
