Иако Организацијата на потрошувачи на Македонија (ОПМ) тврди дека аерозагадувањето во Скопје за последните десет години е намалено за околу 50 отсто и дека преземените институционални мерки даваат резултати, последниот извештај на Институтот за јавно здравје (ИЈЗ) открива дека жителите на главниот град и понатаму се изложени на сериозно загадување. Во 2025 година, на мерната станица во Лисиче биле регистрирани 104 дена со надминување на дозволената концентрација на PM10 честички, во Центар 101, а кај Ректоратот 78 дена. Законски дозволениот максимум е 35 дена годишно.

Овие податоци не го негираат намалувањето на загадувањето во изминатата деценија, но покажуваат дека подобрувањето на годишните просеци не значи дека воздухот станал безбеден за здравјето. Напротив, во одредени делови на Скопје, граѓаните биле изложени на прекумерни концентрации на штетни честички во повеќе од една четвртина од годината.

Намалување на загадувањето, но не и на здравствениот ризик

На тркалезната маса организирана од ОПМ, машинскиот инженер Андреј Стојковски изјави дека од 2015 до 2025 година средногодишното ниво на загадување во Скопје се намалило за околу 50 отсто. Според него, овој резултат покажува дека мерките на институциите, меѓу кои и субвенционирањето инвертер-клима уреди, придонеле за подобрување на квалитетот на воздухот.

Но податоците на ИЈЗ покажуваат дека ваквата оценка бара дополнително објаснување. Дури и кога просечните годишни концентрации се намалуваат, високите дневни вредности можат да продолжат да претставуваат значителен ризик, особено за децата, повозрасните лица и граѓаните со хронични респираторни и кардиоваскуларни заболувања.

Во Лисиче, бројот на денови со надмината дневна граница за PM10 е речиси трипати поголем од законски дозволениот. Во Центар состојбата е речиси идентична, додека и останатите скопски мерни станици бележат надминувања над дозволениот годишен број.

Според извештајот, во Карпош имало 59 дена со прекумерно загадување, а во Гази Баба 58. Тоа значи дека ниту една од овие мерни станици не го исполнува законското ограничување за бројот на денови со надминување на дневната концентрација на PM10.

Петпати над препораките на Светската здравствена организација

Уште посериозни се податоците за PM2.5 честичките, кои поради малата големина можат да навлезат длабоко во белите дробови и да влијаат врз кардиоваскуларниот систем.

Во 2025 година, просечната годишна концентрација на PM2.5 во Лисиче изнесувала 27,78 микрограми на кубен метар, во Карпош 26,60, а во Центар 25,58 микрограми.

За споредба, Светската здравствена организација препорачува годишната просечна концентрација на PM2.5 да не надминува 5 микрограми на кубен метар.

Тоа значи дека во овие делови на Скопје концентрациите биле повеќе од петпати над здравствените препораки.

Тука се наоѓа суштинската разлика меѓу статистичкото подобрување и квалитетот на воздухот што реално го дишат граѓаните. Воздухот може да биде значително почист отколку пред десет години, а сепак да остане доволно загаден за да претставува сериозен ризик за здравјето.

ИЈЗ проценува речиси 3.000 смртни случаи поврзани со загадувањето

Најсериозното предупредување во извештајот на ИЈЗ се однесува на здравствените последици од долготрајната изложеност на загаден воздух.

Според проценките на Институтот, во анализираниот период 2022–2024 година, на долготрајна изложеност на PM2.5 над препорачаното ниво на Светската здравствена организација можат да ѝ се припишат околу 2.974 смртни случаи, односно 14,3 отсто од вкупната смртност.

Станува збор за статистичка проценка на здравствениот товар од загадувањето на национално ниво, а не за поединечно утврдени причини за смрт, ниту за број што се однесува само на Скопје.

Сепак, овие податоци покажуваат дека последиците од аерозагадувањето не се сведуваат само на непријатна миризба, намалена видливост или на деновите кога мерните станици покажуваат екстремни вредности.

Долготрајната изложеност, дури и кога концентрациите постепено се намалуваат, продолжува да биде значаен фактор на ризик за здравјето на населението.

Може ли намалувањето од 50 отсто да се припише на институционалните мерки?

ОПМ го посочува субвенционирањето на инвертерите како една од главните мерки што придонеле за подобрување на воздухот. Сепак, и самиот Стојковски признава дека анализите не можат прецизно да утврдат колкав дел од намалувањето се должи на конкретните мерки.

Ова е важно бидејќи движењето на концентрациите на загадувачките честички зависи од повеќе фактори: начинот на загревање на домаќинствата, сообраќајот, индустриските емисии, временските услови, температурните инверзии и промените во економската активност.

Затоа, намалувањето на годишните просечни концентрации не може автоматски да се толкува како доказ за успешноста на секоја преземена институционална мерка.

Дополнително, податокот за намалување од 50 отсто се однесува на Скопје во периодот 2015–2025 година, додека податоците на ИЈЗ за долгорочниот тренд на PM2.5 покажуваат намалување од 43,5 отсто на националниот урбан просек во периодот 2017–2025 година. Овие два показателя не се директно споредливи и затоа не можат да служат како меѓусебна потврда.

Почист воздух на хартија, но колку почист за граѓаните?

Последниот извештај на ИЈЗ покажува дека долгогодишниот тренд на намалување на загадувањето е позитивен, но и дека концентрациите на штетни честички во повеќе делови на Скопје остануваат далеку над здравствените препораки.

Оттука, клучното прашање не е дали воздухот во Скопје денес е почист отколку пред десет години, туку дали постигнатото подобрување е доволно за да се заштити здравјето на населението.

Податоците за Лисиче, Центар, Карпош и Гази Баба покажуваат дека одговорот засега е негативен.

Поради тоа, оценката за преполовено загадување мора да се разгледува заедно со фактот дека Скопје и понатаму има десетици, а на некои мерни места и повеќе од сто дена годишно со надминати законски гранични вредности.

Долгорочното подобрување е важно, но не може да биде замена за исполнување на здравствените стандарди. За граѓаните, конечната мерка за успехот на институциите не е процентот на намалување во споредба со 2015 година, туку бројот на денови во кои можат да дишат воздух што не го загрозува нивното здравје.