Сигурно ви се случило барем еднаш: влегувате во шпајзот за да земете компири за ручек, но кога ќе ја отворите вреќата – има што да видите. Компирите веќе фатиле „очи“ и пуштиле мали, чудни ’ркулци. Иако тогаш не изгледаат воопшто привлечно, секогаш се наметнува истото прашање: дали е безбедно да ги искористите за пире или за пржење, или пак најпаметно е веднаш да ги спакувате во канта за ѓубре? Накратко кажано, компирите што почнале да ’ртат генерално се безбедни за јадење, но под еден голем услов – мора целосно и детално да ги отстраните тие израстоци пред да ги ставите во тенџере или тава, бидејќи во спротивно можат да ви направат сериозен проблем со стомакот.
За тоа како безбедно да ги подготвите ваквите компири, но и зошто тие воопшто ’ртат во нашите домови, објаснува Брајан Силнес, експерт за храна и менаџер за истражување и развој во познатата компанија „Kraft Heinz“. Тој појаснува дека овие израстоци содржат висока концентрација на гликоалкалоиди – соединенија кои, доколку се внесат во поголема количина, делуваат токсично врз човечкиот организам. Компирот по природа содржи мало количество од овие материи, но појавата на ’ркулци и позеленувањето на кората се аларм дека нивното ниво драстично скокнало. Токму затоа, ако не внимавате, ризикувате мачнини, повраќање и силни стомачни болки, но добрата вест е што со темелно лупење и издлабување на „очите“, овој ризик се сведува на минимум.
Иако компирот често може да се спаси со едноставно кастрење на малите израстоци, сепак е исклучително важно добро да ја процените неговата општа состојба за да знаете кога навистина „му поминал возот“. Најдобриот компир за готвење треба да биде цврст на допир и да има затегната, здрава кора. Доколку е омекнат, збрчкан, се витка под прстите како гума или е премногу влажен, тогаш без размислување фрлете го бидејќи веќе ги изгубил сите хранливи вредности. Исто така, доколку при сечењето забележите изразено зелена боја во внатрешноста, не ризикувајте. Ваквото зеленило се јавува поради формирање на хлорофил и соланин кога компирот предолго стоел изложен на светлина по бербата, и иако мало количество нема да ве отруе, сепак ќе му даде непријатен, горчлив и тревкаст вкус на јадењето. Заклучокот е едноставен: ако ’ркулците се веќе долги и разгранети, компирот е за во ѓубре, но ако се работи само за почетни мали точки, тие лесно се чистат и компирот останува употреблив.
Целиот овој процес на ’ртење всушност се сведува на чиста биологија и на тоа што му е потребно на ова растение за да се развива. За разлика од повеќето други градинарски култури, на компирот воопшто не му е потребна земја за да почне да пушта корени – доволни му се само темнина и малку влага. Тоа значи дека дури и во вашиот темен шпајз или во кујнскиот плакар, компирот „мисли“ дека се наоѓа под земја и едноставно си ја врши својата природна функција, обидувајќи се да порасне.
За среќа, чистењето на ваквите компири е премногу лесно и може да се заврши со обично кршење на ’ркулците со рака или со помош на класична лупалка за зеленчук, која на самиот врв обично има остар, заоблен дел наменет токму за издлабување на „очите“ и коренот на израстокот. Најпрактично е ова да го направите при миењето: прво убаво исплакнете ги компирите под млаз вода за да ја тргнете земјата, со остриот дел од алатката детално издлабете го целото место каде што бил ’ркулецот (дури и ако компирот потоа изгледа полн со кратери), а потоа уште еднаш убаво измијте го за да бидете сигурни дека сите несакани материи отишле во одводот.
За да го спречите предвременото ’ртење во иднина, клучна улога игра начинот на кој ги чувате намирниците. На компирите им е потребен воздух за да „дишат“, па затоа веднаш штом ќе се вратите од пазар или маркет, извадете ги од пластичните кеси и префрлете ги во хартиена ќеса, мрежеста торба или најобична картонска кутија. Сместете ги на ладно и темно место, подалеку од топлина, но Силнес предупредува дека фрижидерот е најлошото можно место за нив. Ниските температури во фрижидерот прават природниот скроб да се претвори во шеќер, поради што компирот брзо ќе ви потемнее при готвењето и ќе добие неприроден, премногу благ вкус кој ќе ви го расипе ручекот.
На крајот, доколку во домот имате компири кои се премногу меки и збрчкани за јадење, наместо во канта за ѓубре, можете да ги искористите како одличен адут за вашата градина или балкон. Со оглед на тоа што веќе про’ртеле, тие практично се подготвени за садење. Сè што треба да направите е да ги исечете на парчиња, внимавајќи секое парче да има по барем еден здрав ’ркулец, и да ги засадите неколку сантиметри под земја со израстокот свртен нагоре. Со редовно наводнување, наместо отпад, наесен ќе имате сопствен, свеж и бесплатен род.
