Додека Владата најавува нови задолжувања за отплата на старите долгови, официјалните фискални проекции покажуваат дека Македонија влегува во период на високи обврски, растечки камати и ограничен простор за нови инвестиции.

Министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска најави дека до крајот на 2026 година ќе биде издадена нова граѓанска обврзница, преку која државата ќе обезбедува средства од домашниот пазар. За 2027 година, пак, се подготвува ново задолжување во странство, пред сè за отплата на еврообврзницата издадена во 2023 година.

Но, зад овие најави стои многу поголем проблем. Државата не позајмува само за да ги враќа старите долгови. Таа продолжува да создава и нов буџетски дефицит, додека трошоците за камати стануваат сè поголем товар за јавните финансии.

Прашањето повеќе не е само од каде ќе се обезбедат парите за следната отплата, туку колку долго Македонија може да одржува модел во кој новите задолжувања стануваат неопходни за покривање на старите обврски и тековната буџетска потрошувачка.

Долгот се приближува до границата, а Владата планира и да ја надмине

На крајот од вториот квартал на 2026 година јавниот долг изнесуваше 58,8 проценти од БДП, односно приближно 10,7 милијарди евра. Иако во однос на претходниот квартал беше забележано мало намалување, среднорочните проекции на самото Министерство за финансии покажуваат поинакво движење во наредните години.

Според Стратегијата за управување со јавниот долг, задолженоста се проектира на 61,5 проценти од БДП на крајот од 2026 година, 61,8 проценти во 2027 и 60,9 проценти во 2028 година.

Тоа значи дека државата планира да функционира над утврдениот праг од 60 проценти од БДП во три последователни години.

Дополнително, според Фискалната стратегија за периодот 2027–2031 година, само за 2027 година се предвидени 107 милијарди денари, или околу 1,74 милијарди евра, финансиски приливи за покривање на буџетските потреби и доспеаните обврски.

Од тие средства, околу 64,7 милијарди денари, односно над една милијарда евра, се планирани за отплата на главнина на постојни долгови.

Истовремено, буџетскиот дефицит за следната година е проектиран на 42,4 милијарди денари, приближно 690 милиони евра.

Овие податоци покажуваат дека Македонија има двоен финансиски притисок: мора да обезбедува пари за враќање на претходно позајмените средства, но и дополнително да се задолжува за да ја покрие разликата меѓу буџетските приходи и расходи.

Речиси 400 милиони евра само за камати

Особено загрижувачки е растот на трошоците за сервисирање на јавниот долг.

Според владините проекции, во 2026 година за камати се предвидени 21,3 милијарди денари, а во 2027 година таа сума расте на 24,4 милијарди денари, односно приближно 397 милиони евра.

До 2030 година трошоците за камати треба да достигнат околу 33 милијарди денари, или над 530 милиони евра годишно.

Тоа се пари што не се наменети за изградба на болници, училишта, патишта или за подобрување на јавните услуги. Тоа е цената што буџетот ја плаќа за користење на веќе позајмените средства.

За споредба, за капитални инвестиции во 2027 година се планирани околу 43,6 милијарди денари. Значи, само каматите ќе изнесуваат повеќе од половина од планираните капитални расходи.

И додека трошоците за долгот растат, инвестициите што треба да создаваат нова економска вредност остануваат зависни од реализацијата на проектите и од способноста на институциите навреме да ги потрошат предвидените средства.

Граѓаните ќе ѝ позајмуваат на државата, а таа повторно ќе бара пари во странство

Новата граѓанска обврзница, која министерката ја најави до крајот на годинава, е уште еден инструмент за финансирање на државните потреби.

Наместо парите да ги обезбедува исклучиво преку банките и институционалните инвеститори, државата им овозможува и на граѓаните директно да ѝ позајмат средства, за што добиваат камата.

Самото издавање граѓанска обврзница не е проблематично. Тоа е вообичаен финансиски инструмент. Но, отвора прашање за сè поголемите потреби на буџетот за финансирање.

Министерката засега не ги соопшти износот, каматната стапка и рокот на доспевање на новата емисија.

За следната година веќе е извесно дека државата ќе мора да обезбеди 500 милиони евра за отплата на еврообврзницата од 2023 година, која беше издадена со камата од 6,96 проценти.

Во јануари годинава Македонија веќе се задолжи со нова еврообврзница од една милијарда евра, поделена на две транши од по 500 милиони евра, со камати од 3,875 и 4,75 проценти.

Така, по големото задолжување во 2026 година, веќе се подготвува следниот циклус на задолжување во 2027 година.

Рефинансирањето само по себе не значи финансиска криза. Државите редовно заменуваат стари долгови со нови. Проблемот настанува кога истовремено се акумулираат нови дефицити, расте товарот на каматите и нема доволно економски резултати што ќе овозможат постепено намалување на задолженоста.

Инвестициите се одложуваат, задолжувањето продолжува

Дополнителен сигнал за состојбата на јавните финансии е најавената пренамена на дел од средствата за капитални инвестиции.

Министерката призна дека одредени институции нема да можат да ги реализираат планираните проекти до крајот на годинава поради неуспешни тендери и доцнење на постапките.

Како пример беше посочена Управата за извршување санкции, каде што поради неуспешен тендер нема да се реализираат повеќе од 200 милиони денари.

Тоа отвора суштинско економско прашање: ако државата продолжува да се задолжува, а дел од капиталните проекти не се реализираат според планираното, колку од новите средства навистина создаваат услови за идни приходи и економски раст?

Уште позначајно е што во новата Фискална стратегија планираните капитални расходи за 2027 година се намалени за околу 5,2 милијарди денари во однос на претходната проекција, додека планираниот буџетски дефицит е зголемен.

Наместо претходно планираните 3 проценти од БДП, за 2027 година сега се предвидува дефицит од 3,5 проценти.

Тоа покажува дека фискалната консолидација се одложува, а потребата од дополнително финансирање останува висока.

Министерката ги повикува граѓаните да штедат, но колку штеди државата?

Во своето гостување на ТВ „Сител“, Димитриеска-Кочоска предупреди на неизвесноста во светската економија и оцени дека буџетот нема големи финансиски резерви за справување со нови ценовни шокови.

Истовремено, ги повика граѓаните внимателно да ги планираат своите финансии и да штедат.

Но, ваквата порака неизбежно го отвора и прашањето за фискалната дисциплина на државата.

Додека од домаќинствата се бара претпазливост, јавните финансии и натаму функционираат со значителен дефицит и големи потреби за ново задолжување.

Владата посочува дека навремено ги сервисира обврските и дека дел од новите задолжувања се користат за враќање на долгови од претходните години. Тоа е важен дел од сликата, но не го менува фактот дека секоја нова влада, покрај наследените обврски, носи и одговорност за дефицитите и задолжувањата што ги создава во својот мандат.

Македонија засега не се соочува со непосредна неспособност за отплата на долгот. Но, официјалните бројки покажуваат дека финансискиот простор се стеснува.

Ако продолжи растот на каматите, ако инвестициите и понатаму се одложуваат и ако буџетските дефицити останат високи, државата ќе има сè помалку можности да финансира нов развој без дополнително задолжување.

Затоа најважното прашање не е дали Македонија ќе успее да издаде уште една обврзница. Прашањето е дали ќе успее да создаде економија и јавни финансии што нема постојано да зависат од следниот кредит за да ги исполнат старите и новите обврски.