Од 8 до 10 октомври се одбележува Европскиот ден на донирањето органи, ткива и клетки, под мотото „Споделуваме живот“ („Sharing lives“). Оваа година домаќин беше Кипар, каде што одбележувањето беше поврзано и со 40 години трансплантација на органи и 30 години трансплантација на коскена срцевина. Европскиот директорат за квалитет на лекови и здравствена заштита при Советот на Европа ја организира кампањата со цел да ја промовира доброволната, етичка и неплатена донација, како и да им оддаде почит на донорите, нивните семејства и медицинските тимови.

Зелената боја, симболот на денот, годинава не беше присутна само во европските градови. Во Македонија, јавни објекти и институции во повеќе градови, меѓу кои Скопје, Прилеп, Струга, Велес, Тетово и Кавадарци, беа осветлени во зелено како поддршка на органодарителството. Општина Струмица, на пример, соопшти дека зградата на општинското собрание ќе биде осветлена на 9 и 10 октомври. Акцијата е симболична, но отвора и суштинско прашање: колку луѓе чекаат орган во земјава, колку трансплантации се реализираат и што е потребно за повеќе пациенти да добијат шанса за живот?

Светот бележи рекорд, но потребата расте побрзо од можностите

Во 2025 година во 96 земји биле извршени 183.896 трансплантации на органи, што претставува раст од околу четири отсто во споредба со претходната година. Најчесто се трансплантирал бубрег — 116.775 пати, односно речиси две третини од сите процедури. Следуваат 45.566 трансплантации на црн дроб, 10.748 на срце, 8.472 на бели дробови, 2.155 на панкреас и 180 на црева. Податоците се објавени во годишниот извештај на Глобалната опсерваторија за донирање и трансплантација, која функционира преку соработката на Светската здравствена организација и Шпанската национална организација за трансплантација.

Овие процедури биле овозможени благодарение на 49.169 починати донори и 54.630 живи донори. Сепак, зголемувањето на бројот на трансплантации не значи дека потребата е задоволена. Европскиот директорат за квалитет на лекови и здравствена заштита во изданието „Newsletter Transplant 2026“ предупредува дека потребата од трансплантации и понатаму ја надминува достапноста на органи во многу делови од светот. Истражувањето опфаќа податоци од повеќе од 90 земји и покажува дека медицинскиот напредок и растот на бројот на процедури сè уште не се доволни за сите пациенти да добијат орган навреме.

Во Европската Унија 53.343 пациенти чекаат трансплантација

На крајот на 2025 година, 53.343 пациенти во Европската Унија биле на листите на чекање за трансплантација на орган. Според податоците на Глобалната опсерваторија, во земјите на ЕУ во текот на истата година секој ден умирале по девет пациенти додека чекале орган. Овие бројки покажуваат дека, и покрај развиените здравствени системи и големиот број трансплантации, времето на чекање и недостигот од соодветни органи остануваат сериозен здравствен предизвик. Податоците за ЕУ се однесуваат на 27-те земји членки и не треба да се мешаат со статистиката за поширокото подрачје на Советот на Европа.

Во поширокото подрачје на Советот на Европа, бројките се уште поголеми. Според „Newsletter Transplant 2026“, на крајот на 2025 година на листите на чекање имало 96.401 пациент, а во текот на годината 6.626 луѓе починале додека чекале трансплантација, во просек по 18 дневно. Во истиот период биле извршени 44.863 трансплантации во 1.017 центри, а биле регистрирани 13.513 починати и 9.602 живи донори. Значи, иако трансплантациската активност расте, бројот на пациенти на листите и смртните случаи за време на чекањето укажуваат дека достапноста на органи останува ограничувачки фактор.

Еден донор може да спаси до осум животи

Органодарителството може да направи разлика меѓу продолжен живот и смрт за пациенти со откажување на виталните органи. Еден починат донор, доколку медицинските услови го дозволуваат тоа, може да донира срце, црн дроб, бубрези, бели дробови, панкреас и црева. Во зависност од можностите за донирање и медицинската процена, органите на еден донор можат да спасат до осум животи.

Донацијата на ткива, меѓу кои рожници, коски и кожа, може да им помогне и на други пациенти — на пример, со враќање на видот или со реконструктивни медицински процедури. Овие бројки се општа процена, а не гаранција дека секој донор може да донира ист број органи или ткива.

Македонија: 27 реализирани донорства од 2020 година

Во Македонија, според евиденцијата за периодот од 2020 до октомври 2026 година, биле процесирани 45 потенцијални донори кај кои била утврдена мозочна смрт. Во 27 случаи била добиена согласност за донирање и донорството било реализирано. Во истиот период, според доставената статистика, биле трансплантирани 49 бубрези, девет црни дробови и десет срца.

Кај ткивата се евидентирани 49 коскени графтови и 23 рожници, што дава вкупно 140 трансплантирани органи и ткива. Овие податоци се однесуваат на период од речиси седум години и треба да се читаат како збирна евиденција, а не како годишен просек.

Во 2026 година: три реализирани донорства и 36 трансплантирани органи и ткива

Според истата евиденција, до октомври 2026 година биле процесирани девет потенцијални донори, а во три случаи била добиена согласност за донирање. Од овие донорства произлегле осум трансплантации на органи: пет бубрези, два црни дроба и едно срце. Дополнително, биле евидентирани 23 трансплантирани рожници и пет коскени графтови, со што вкупниот број трансплантирани органи и ткива за периодот изнесува 36.

Податоците за рожниците и коскените графтови треба да се разгледуваат одделно од бројот на донорства на органи, бидејќи ткивата се собираат и трансплантираат според различни медицински и организациски постапки.

Одлуката на семејството и законските промени

Органодарителството не е само медицинско прашање, туку и прашање на информираност, доверба и јасно изразена волја. Во јуни 2026 година, Владата го усвои предлог-законот за изменување и дополнување на Законот за земање и пресадување делови од човечкото тело заради лекување. Според Министерството за здравство, предложените измени предвидуваат полнолетните граѓани да можат кај својот матичен лекар да дадат изјава дали се согласуваат по смртта да бидат донори на органи и ткива.

Министерството наведува дека со измените би се овозможило појасно изразување на волјата на граѓаните, би се проширил кругот на живи донори и би се поедноставиле дел од административните постапки. Но законската можност сама по себе не го решава недостигот од органи. Потребни се и постојано информирање на јавноста, доверба во здравствениот систем, обучени координатори, јасни процедури и поддршка за семејствата во моментите кога треба да донесат тешка одлука. Донирањето органи мора да биде доброволно, информирано и спроведено во строги медицински и етички рамки.

Зеленото осветлување на јавните објекти ја прави темата видлива, но вистинската промена зависи од тоа дали пораката ќе продолжи и по завршувањето на кампањата. Светските рекорди покажуваат дека медицината може да направи сè повеќе трансплантации; долгите листи на чекање, пак, потсетуваат дека органите не се достапни во доволен број. Во Македонија, 27 реализирани донорства и 140 трансплантирани органи и ткива се конкретни резултати, но и потсетник дека зад секоја статистика стојат пациенти што чекаат и семејства кои во најтешките моменти одлучиле да дадат надеж на други луѓе.