Во Македонија се отвора сè поинтензивна дебата што веќе со години ја дели Европа: дали технолошкиот развој и вештачката интелигенција можат да се усогласат со заштитата на животната средина.На едната страна е државната политика која го промовира развојот на вештачката интелигенција како клучна економска шанса. Министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски го нарече проектот „Везилка“ – Национален центар за вештачка интелигенција – „капитален проект од национално значење“, со кој земјата би се поврзала со европските AI инфраструктури.
Од друга страна, еколошките организации предупредуваат дека земјата веќе се соочува со сериозни проблеми: загаден воздух, недоволна енергетска транзиција и недостиг од долгорочна еколошка стратегија. Активисти како Горјан Јовановски бараат секој нов индустриски проект да биде оценет низ призмата на неговото влијание врз животната средина.
Лажната дилема: технологија против екологија
Во јавноста често се создава впечаток дека мора да се избере меѓу дигитализација и екологија. Но експертите укажуваат дека тоа е погрешна рамка. Вештачката интелигенција не е само софтвер, таа бара голема физичка инфраструктура: дата центри, огромна потрошувачка на електрична енергија и системи за ладење. Токму тука се јавува клучниот проблем: ако енергијата доаѓа од фосилни извори, емисиите растат. Ако доаѓа од обновливи извори, влијанието значително се намалува.
Во Европската Унија сè повеќе се развива модел што се обидува да ги спои двата интереси. Тој се базира на три основни принципи: новите дата-центри да користат обновлива енергија, строги стандарди за потрошувачка на вода и струја и вклучување на јавноста и локалните заедници во планирањето
Во Европа, одржливоста сè почесто се третира како основен услов, а не како дополнителна обврска.
Македонија и плановите за дата центри
Во Македонија, вицепремиерот Александар Николоски најави измени во законската рамка кои треба да ја олеснат изградбата на дата центри и да ја направат земјата поатрактивна за инвеститори. Истовремено, еколошките организации реагираа остро, со пораки дека „не смее да има неконтролирана изградба на дата центри“ без јасни стандарди и транспарентност.
Во меѓувреме, Владата го промовира проектот „Везилка“, вреден околу шест милиони евра, кој треба да обезбеди национален капацитет за примена на вештачка интелигенција поврзан со европската суперкомпјутерска мрежа.
Што навистина значи ова за земјата?
Македонија засега не е дестинација за големи хиперскали дата центри како во Германија, Ирска или САД. Но политиките што се поставуваат денес може да го одредат идниот правец.
Ако се отворат поголеми инвестиции, ќе се појават клучни прашања: потрошувачка на електрична енергија, користење вода за ладење, локација на објектите, извор на енергија и влијание врз инфраструктурата. Сè појасно станува дека судирот не е меѓу екологија и технологија, туку меѓу два модели на развој. Првиот модел се базира на брза индустриска експанзија. Вториот модел подразбира дигитален напредок усогласен со зелената транзиција.
Македонија се наоѓа на почетокот на технолошка трансформација. Прашањето не е дали ќе развива вештачка интелигенција и дата центри, туку како ќе го направи тоа. Најодржливата опција, според сè повеќе европски практики, е комбинација од двете цели, дигитален развој и еколошка одржливост, наместо нивно спротивставување.
