Македонија е меѓу европските лидери по дневна употреба на интернет, но само 32 отсто од граѓаните користеле е-услуги на државните институции, покажуваат анализите на Евростат. Додека граѓанинот скрола и плаќа преку телефон, институциите сè уште работат со хартија и шалтери. Јазот меѓу поврзаноста и вистинската дигитална трансформација останува суштинскиот проблем на македонската дигитализација.
Каде заостануваат институциите?
Според податоци на Евростат објавени во 2025 година, Македонија го има највисокиот удел на дневни корисници на интернет меѓу земјите кандидати за членство во ЕУ, со 88 отсто од населението, што речиси го достигнува просекот на ЕУ од 88,3 отсто.
Овој податок звучи охрабрувачки. Проблемот е во тоа што поврзаноста не значи и дигитализација. Додека во земјите на ЕУ со највисока употреба на е-услуги, како Данска, Холандија и Финска, над 96 отсто од граѓаните користат дигитални јавни услуги, во Македонија тој удел изнесува само 32,32 отсто.
Споредбата со регионот е уште поилустративна. Во Хрватска 65,68 отсто, во Србија 64,23 отсто, во Црна Гора 52,39 отсто од граѓаните користеле е-влада услуги. Македонија останува значително позади своите соседи.
Децении ветувања, малку резултати
Процесот на дигитализација на јавните услуги во Македонија е започнат на почетокот на 2000-тите години. Од министрите на владата на ВМРО-ДПМНЕ од 2006 до 2016, преку оние на владата на СДСМ од 2017 до 2024, сите најавуваа сериозни вложувања за дигитализација. Резултатите, меѓутоа, не ги следеа ветувањата.
Ревизорите констатирале дека од 2020 година наваму преку порталот за е-услуги биле реализирани само 65.000 електронски услуги на 110.000 регистрирани граѓани. Бројките го илустрираат расчекорот меѓу декларираните амбиции и реалната употреба.
Причините се добро документирани. Според Мила Јосифовска Даниловска од фондацијата „Метаморфозис”, зад бавната дигитализација на државните институции стојат неусогласеноста на законската рамка, недостаток на ИКТ стратегија и неконзистентност во користењето и промовирањето на постоечките решенија. Осум години земјата функционирала без национална ИКТ стратегија.
Само 32% со дигитални вештини: институциите не се единствен проблем
Дигитализацијата на услугите е само едната страна на проблемот. Другата е кај самите граѓани. Според проценката на дигиталната подготвеност на УНДП, иако 80 отсто од населението е поврзано на интернет, само 32 отсто поседуваат основни дигитални вештини.
Овој јаз го потврдуваат и стратешките документи на самата влада. Националната стратегија за развој на ИКТ СМАРТ/МК 2030, усвоена во декември 2025 година, експлицитно констатира дека недостигот на дигитални вештини на административните службеници ја попречува ефективната имплементација на политиките на дигиталната влада, а Годишниот извештај на Европската комисија за 2024 година препорачува засилување на напорите за подобрување на дигиталните вештини.
Со други зборови, проблемот е двостран: институциите нудат малку дигитални услуги, а и дел од граѓаните немаат капацитет да ги користат дури и кога се достапни.
Каде е Македонија според дигиталниот индекс?
По изборите во мај 2024 година, новата влада ја прогласи дигиталната трансформација за стратешки приоритет. Министерството за дигитална трансформација е формирано во 2024 година како правен наследник на Министерството за информатичко општество и администрација. На чело е министерот Стефан Андоновски.
Преку порталот uslugi.gov.mk од 2024 достапни се електронски изводи, државјанства, уверенија за неосудуваност и имотни листови, целосно онлајн и правно валидни. Порталот за услуги во 2025 година остварил 290 отсто раст на издадени услуги и 166 отсто раст на корисници.
Сепак во 2023 година Македонија била рангирана меѓу 85-тото и 120-тото место во светот според дигиталниот индекс, а дека во 2025 година направила скок од 22 позиции на 79-тото место. Напредокот е реален, но растојанието до европскиот просек останува значително.
СМАРТ/МК 2030: стратегија со амбициозни цели
Во декември 2025 година, по осум години без национална ИКТ стратегија, владата ја усвои СМАРТ/МК 2030. Стратегијата се темели на четири столба: ИКТ инфраструктура, дигитални компетенции, е-владеење и јавни услуги, и вештачка интелигенција. Во делот на дигиталните компетенции, целта е до 2030 година најмалку 70 отсто од населението да има дигитални вештини.
Амбицијата е јасна. Стратегијата цели Македонија да се позиционира како водечка земја на Западен Балкан според Индексот за дигитална економија и општество и меѓу 20-те најдобри земји на Европската унија.
Но стратешките документи во Македонија имаат долга историја на неисполнети ветувања. Премиерот Мицкоски на промоцијата на стратегијата признал дека земјата заостанала во дигиталната сфера и дека новата стратегија е патоказ за надминување на тој проблем. Прашањето е дали овојпат имплементацијата ќе ги следи зборовите.
Дигитализацијата е и антикорупциска алатка
Еден од аглите кој сè почесто се истакнува во јавната дебата е врската меѓу дигитализацијата и намалувањето на корупцијата. Логиката е едноставна: кога процесите се дигитални, трагата е видлива, дискреционите одлуки се ограничени, а простор за злоупотреби се намалува. Стратегијата СМАРТ/МК 2030 експлицитно ја препознава дигитализацијата на јавниот сектор како клучна алатка за ефикасна борба против корупцијата и владеењето на правото.
Истиот став го делат и претставниците на приватниот сектор. Според експерти од Мајкрософт, дигитализацијата на јавните услуги не само што може да ја зголеми ефикасноста, туку може и да го подобри квалитетот, а тоа е и една од главните алатки за борба против корупцијата. За земја која хронично се бори со институционална непроѕирност, ова не е само технолошко прашање. Тоа е и прашање на демократија и владеење на правото.
Граѓанинот е спремен, институцијата сè уште не
Финалната слика која произлегува од сите овие податоци е парадоксална. Македонецот скрола, четира, плаќа сметки и нарачува достава преку телефон. Но кога треба извод од матична книга, уверение или некој друг документ од државата, сè уште оди на шалтер.
За извод од матичната книга на родените или венчаните може да се аплицира онлајн, но документот сепак треба да се подигне на шалтер или да стигне преку пошта. Дигитализацијата на половина пат не е вистинска дигитализација.
Расчекорот е структурен. Граѓаните го имаат уредот, го имаат интернетот и сè поголем дел го имаат и знаењето. Она што недостига е институција која е целосно спремна да им излезе во пресрет дигитално, брзо и без хартија. Порастот на употребата на порталот за е-услуги е охрабрувачки знак, но и јасен показател дека побарувачката постоела одамна. Понудата едноставно задоцнила.
