„Ја делегиравме енергијата на Русија, безбедноста на САД, а клучните перспективи на Кина. Мора повторно да ги преземеме“, изјави францускиот претседател Емануел Макрон во говорот на Сорбона во 2024 година. Според аналитичарите, ова не беше само политичка реторика, туку признание за стратешките грешки на Западот и показател за длабоките промени во глобалниот поредок.
Три децении по Студената војна, водечките политички и економски актери сè почесто признаваат дека моделот на глобализација што доминираше повеќе не функционира како стабилен систем, туку создава нови ранливости. Претседателот на HSBC, сер Марк Такер, оцени дека глобализацијата можеби го достигнала својот крај во сегашната форма. Слични предупредувања доаѓаат и од Светска трговска организација, Светска банка и OECD, кои најавуваат забавување на светската економија поради растечки трговски бариери и геополитичка неизвесност.
Пандемијата, војната во Украина и сè поизразеното ривалство меѓу САД и Кина ја разоткрија прекумерната меѓузависност како слабост. Поранешниот американски претседател Доналд Трамп отворено порача дека САД не смеат да зависат од странски синџири на снабдување за клучни производи. Со законите за домашно производство на чипови и ограничувањата кон Кина, економијата повторно стана инструмент на геополитиката.
Во исто време, Кина гради сопствен економски и технолошки систем преку иницијативата Појас и пат, додека Европската унија зборува за „стратешка автономија“. Претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, јавно нагласи дека Европа мора да ги намали стратешките зависности и да развие сопствени капацитети во клучните сектори.
Кризата не е само геополитичка, туку и социјална. Иако глобализацијата го зголеми светското богатство, придобивките не беа рамномерно распределени. Нобеловецот Џозеф Стиглиц предупредува дека без механизми за правична распределба, глобалниот систем ги фаворизира богатите држави и корпорации. Професорот од Харвард, Дени Родрик, потсетува дека е невозможно истовремено да се одржат демократијата, националниот суверенитет и целосната економска интеграција.
Светот денес не се движи кон целосна деглобализација, туку кон нова фаза што некои ја нарекуваат „реглобализација“ – со регионализација, диверзификација и поголема контрола врз стратешките ресурси. Според анализите на McKinsey Global Institute, компаниите не ги напуштаат глобалните синџири, туку ги редизајнираат за поголема отпорност и безбедност.
Ако почетокот на 21 век беше ера на слободна глобализација, сегашната деценија ја означува ерата на геополитичка економија, во која државите ја ставаат стратегијата и контролата пред максималната ефикасност. Прашањето повеќе не е дали глобализацијата завршува, туку каков нов модел ќе ја замени.
