На 8 октомври околу 13 часот по средноевропско летно време, вниманието на книжевниот свет ќе биде насочено кон Стокхолм. Тогаш новата постојана секретарка на Шведската академија, Ингрид Карлберг, ќе излезе пред новинарите и ќе го соопшти добитникот на Нобеловата награда за литература за 2026 година. Зад неколкуте минути во кои се објавува името на лауреатот, сепак, стои процес што трае речиси цела година и во кој стотици имиња постепено се сведуваат на само еден кандидат.

Кој може да номинира писател?

Шведската академија е институцијата задолжена за доделување на Нобеловата награда за литература. Нејзиниот состав го сочинуваат 18 членови од светот на литературата, академската заедница и интелектуалниот живот.

Процесот започнува во септември, една година пред доделувањето на наградата. Нобеловиот комитет на Академијата испраќа формулари до стотици лица и организации кои имаат право да предлагаат кандидати. Меѓу нив се универзитетски професори по литература и лингвистика, поранешни добитници на Нобеловата награда за литература, како и претставници на релевантни книжевни здруженија од различни земји.

Доколку некој припаѓа на една од овие категории, а не добил формулар, сепак може сам да поднесе номинација. Така, листата на кандидати во една година може да достигне и до 200 имиња. Комитетот може да додаде и сопствени кандидати, меѓу другото и автори кои биле номинирани во претходни години.

Од стотици имиња до пет кандидати

Во текот на пролетта започнува процесот на стеснување на изборот. Нобеловиот комитет во неколку фази ја разгледува листата и на крајот избира пет имиња кои ѝ ги предлагаат на Шведската академија.

Во текот на летото членовите на Академијата ги читаат делата на избраните автори и разговараат за нивната книжевна вредност, влијание и значење. На почетокот на октомври, по цела година разгледување и дискусии, Академијата го носи конечниот избор.

Токму тука се наоѓа еден од најголемите делови од мистеријата околу Нобеловата награда: Академијата не открива детално според кои критериуми го избира победникот.

Што всушност бара Нобеловиот комитет?

Алфред Нобел, основачот на наградата, во својот тестамент оставил прилично широко поставен критериум. Според неговата одредба, наградата треба да му припадне на авторот кој создал „најизвонредно дело во идеалистички правец“.

Таквата формулација остава значителен простор за толкување. Според француската социологинка Жизел Сапиро, која го истражува влијанието на Нобеловата награда врз светската литература, Академијата настојува да наградува сложена литература која има пошироко влијание и може да отвори или да воспостави нов книжевен правец.

Но, важен е и универзалниот карактер на делото. Авторот, според ова гледиште, треба да успее да ги надмине границите на сопствената култура и да стигне до читатели надвор од земјата во која создава. Еден од показателите за тоа е преведеноста на делата.

Според истражувањата на Сапиро, речиси сите добитници од 1990 година наваму претходно биле преведени на англиски, француски и германски јазик, со еден исклучок. Тоа покажува колку важна улога има меѓународната достапност на авторот и неговото дело.

Помага и доколку писателот веќе освоил некои од големите меѓународни книжевни награди, како што се Меѓународниот Букер, наградата „Сервантес“ или наградата „Бихнер“. Но, ниту една од нив не е формален услов за Нобелова награда.

Номинацијата не значи дека авторот е блиску до Нобел

Иако во јавноста секоја година се појавуваат листи со „фаворити“, вистинската листа на номинирани не е достапна. Шведската академија ги чува номинациите како тајна и дури по 50 години ги отвора архивите.

Токму затоа денес можеме да дознаеме кои автори биле номинирани во далечните децении, но не и кои имиња се разгледуваат за тековната награда. Архивите покажуваат и дека номинацијата може да биде долготраен процес. Британската писателка Дорис Лесинг, на пример, ја доби Нобеловата награда во 2007 година, дури 35 години откако првпат била номинирана.

Со други зборови, една номинација не значи дека авторот е меѓу фаворитите за следната награда. Некои писатели можат да се појавуваат во процесот со децении пред Академијата конечно да одлучи дека токму тие треба да бидат лауреати.

Не мора да пишувате романи

Нобеловата награда за литература не е ограничена на романсиери. Во историјата на наградата биле наградувани поети, драмски писатели, есеисти и автори кои создаваат книжевни форми што тешко можат да се сместат во традиционалните жанровски категории.

Во 2015 година наградата ја доби белоруската писателка Светлана Алексиевич, позната по својата специфична документарно-книжевна техника во која ги спојува гласовите и сведоштвата на луѓето. Нејзиното творештво е пример дека Нобеловата награда не бара нужно класичен роман или поетска книга.

Една година подоцна, во 2016 година, наградата отиде кај американскиот кантавтор Боб Дилан – одлука која предизвика голема дебата токму затоа што неговото творештво е поврзано со музиката. Академијата го награди за неговата поетска моќ во текстовите на песните.

Политиката понекогаш е дел од приказната

Иако наградата официјално се доделува за книжевно творештво, изборот понекогаш има и силна политичка и општествена димензија. Во минатото биле наградувани автори кои биле отворени критичари на политичките режими во своите земји.

Еден од најпознатите примери е токму Светлана Алексиевич, жестока критичарка на режимот на белорускиот лидер Александар Лукашенко. Нејзината награда покажа дека книжевното дело и политичкиот и општествениот контекст во кој создава авторот понекогаш не можат целосно да се одвојат.

Истовремено, географската распределба на наградата и застапеноста на жените со години се предмет на критики. Од вкупно 122 досегашни лауреати, само 33 не биле од Европа, додека жените долго време биле значително помалку застапени. Во последните години нивниот удел се зголеми, но и понатаму изнесува само околу 14,9 отсто од сите досегашни добитници.

Токму затоа секој октомври, кога во Стокхолм ќе се отвори пликот со името на новиот лауреат, не се објавува само името на еден писател. Се заокружува процес во кој литературата, преводите, книжевното влијание, културниот контекст и проценката на 18 членови на Шведската академија се спојуваат во една од најпознатите награди во светот.