Марс може да создаде песочни бури толку огромни што се во состојба да ја голтнат целата планета. Во 2018 година, една од нив го претвори денот во ноќ за роверот „Опортјунити“ (Opportunity) на НАСА, кој се напојуваше на сончева енергија. Бурата ја прекина сончевата светлина која го одржуваше во живот повеќе од 14 години на Црвената планета.

„Опортјунити“ беше дизајниран да трае само деведесет дена, а издржа речиси петнаесет години. Сепак, бурата беше таа што конечно го запре, иако, како што често бива со ваквите настани, сè уште не се знае со сигурност како точно му го зададе крајниот удар.

Како се развиваше бурата

Првото предупредување не стигна од самиот ровер. На 30 мај 2018 година, орбитерот на НАСА (Mars Reconnaissance Orbiter) забележа регионална песочна бура и го предупреди тимот на Земјата кој управуваше со „Опортјунити“. За само неколку дена, бурата експлодираше. Набрзо покри површина поголема од Северна Америка, а потоа продолжи да се шири сè додека не ја обвитка целата планета. На нејзиниот врв, речиси целата површина беше скриена, а над прашината вирееше само највисокиот врв на Олимп Монс, најголемиот вулкан во Сончевиот Систем.

Овие бури растат преку таканаречена повратна јамка. Прашината во воздухот ја апсорбира сончевата светлина и го загрева околниот воздух. Топлиот воздух се крева нагоре, предизвикувајќи ветрови, а ветрот подигнува уште повеќе прашина, која дополнително го загрева воздухот. Бурата што започнува во еден регион може самата да се храни со енергија сè додека не го опфати целиот глобус.

Она што сè уште не е добро разбрано е зошто во некои марсовски години се појавуваат вакви глобални бури, а во други не. Тие доаѓаат нередовно, на секои неколку години, без сигурен распоред, што ги прави тешки за предвидување на долг рок.

Зошто бурата беше фатална за соларниот ровер?

„Опортјунити“ ја црпеше својата енергија од соларни панели кои, за време на јасен марсовски ден, генерираа доволно електрична енергија за возење, за работа на инструментите и за затоплување на роверот. Прашината го оневозможува тоа на два начини: ја блокира сончевата светлина во воздухот и се таложи врз самите панели.

Инженерите го следат степенот до кој прашината ја блокира светлината со помош на вредност наречена „тау“ , која ја мери атмосферската непроѕирност. На локацијата на „Опортјунити“, на работ на кратерот Ендевор, вредноста на „тау“ вообичаено изнесуваше околу 0,5. За време на бурата, таа се искачи на рекордно ниво помеѓу 10,5 и 10,8 – што е меѓу највисоките вредности некогаш измерени на Марс. За да собере доволно светлина за полнење на батериите, на роверот му беше потребна вредност под 2. Тој добиваше само мал дел од тоа.

Научните операции беа прекинати на 8 јуни. Последниот сигнал пристигна на 10 јуни 2018 година – делумна слика и податок кој покажуваше дека батериите паднале на околу 21 или 22 ват-часови. Тоа беше едвај доволно за да му каже на тимот дека роверот се подготвува да премине во состојба на хибернација, каде што сè освен неговиот внатрешен часовник се исклучува. Потоа настана тишина.

Што всушност го докрајчи?

Бурата ја прекина струјата, но она што се случуваше во месеците што следеа останува нејасно.

НАСА не се откажуваше. Во тој период, агенцијата испрати повеќе од илјада команди, надевајќи се дека штом небото ќе се исчисти, панелите ќе уловат доволно светлина за да го разбудат роверот. Се надеваа и дека ветровитата сезона кон крајот на 2018 година би можела да ја дувне прашината од нив.

Сепак, одговор не стигна. На 13 февруари 2019 година, НАСА ја прогласи мисијата за завршена. Најверојатните објаснувања се дека прашината ги покрила панелите во премногу дебел слој, или дека долгиот период на студ и темнина за време на хибернацијата ги оштетил батериите или електрониката до степен да не можат да се закренат. Која од овие причини е точна, никогаш нема да дознаеме од роверот кој повеќе не проговори.

Ветрот не е вистинската закана

Тука треба да се поправи една честа заблуда. Марсовските бури честопати се замислуваат како насилни урагани кои можат да превртат вселенско летало – слика која главно е наметната од Холивуд. Реалноста е сосема поинаква.

Атмосферата на Марс е со густина од едвај еден процент во споредба со онаа на Земјата. Дури и екстремно брз марсовски ветер би дувал со само мал дел од силата што би ја имал истиот таков ветер на Земјата. Затоа, опасноста не е во силата на ветрот. Опасноста е во прашината: во она што таа му го прави на сонцето и во тоа како се таложи на површините. За машина на соларна енергија, тоа е клучниот проблем. Бурата не го преврте „Опортјунити“. Таа го изгладнуваше до смрт.

Соларна наспроти нуклеарна енергија

Контрастот со роверите на Марс кои работат на нуклеарен погон ја дава најјасната лекција. Додека бурата во 2018 година го затемнуваше небото над „Опортјунити“, роверот „Кјуриосити“ (Curiosity) на НАСА работеше низ истата таа прашина на другата страна на планетата – забавен, но не и запрен. „Кјуриосити“ не зависи од Сонцето. Тој носи мал нуклеарен извор на енергија (радиоизотопен генератор) кој произведува струја без оглед на временските услови.

Поновиот ровер „Персевиранс“ (Perseverance) се напојува на истиот начин, од истата причина. Соларната енергија е полесна и поевтина, и му служеше одлично на „Опортјунити“ цели четиринаесет години, но таа ја остава машината целосно ранлива на токму вакви настани. Слична судбина, иако побавно, го снајде и лендерот „Инсајт“ (InSight). Тој исто така работеше на соларни панели, кои постепено беа затрупани под наталожената прашина, сè додека не замолкна во 2022 година.

Што нè очекува во иднина?

„Опортјунити“ требаше да трае 90 дена и да помине околу еден километар. Наместо тоа, тој издржа повеќе од 14 години и помина околу 45 километри, поставувајќи рекорд за кое било возило на друг свет.

Бурата што го заврши неговиот век не беше некаква аномалија. Глобалните песочни бури се нормална, иако нередовна појава во марсовската клима, и сигурно е дека ќе дојде нова. Отвореното прашање за сè што треба да преживее на површината на Марс – без разлика дали е робот или, во иднина, човек – останува истото со кое се соочи и „Опортјунити“: како да се одржи енергијата кога планетата ќе реши да го згасне Сонцето?