Секоја година луѓето на планетава создаваат неверојатни 2,1 милијарди тони цврст комунален отпад. Како што пренесува меѓународната платформа за одржливост „Eevery“, дури 46% од оваа огромна планина ѓубре е еколошки погодна за преработка, но суровата реалност покажува дека само 16% од глобалниот отпад навистина се рециклира.
Глобалниот ден на рециклирањето што се одбележува денес,претставува клучен еколошки аларм кој има за цел да ја подигне свеста за важноста на она што еколозите го нарекуваат „Тринаесетти ресурс“ – материјалите што ги фрламе, а кои можат повторно да се употребат за да се спречи неконтролираното исцрпување на примарните природни богатства како водата, воздухот, јагленот, нафтата, гасот и минералите.
Кога ќе се направат компаративни анализи, се забележува длабок и загрижувачки јаз меѓу светските трендови, стандардите на Европската Унија и практиката во Македонија. На глобално ниво, според Извештајот за јазот во циркуларноста на организацијата „Circle Economy“ изработен во соработка со „Deloitte Global“, само 6,9% од вкупните материјали во глобалната економија потекнуваат од секундарни, односно рециклирани извори. Наспроти ова, Европската Унија е вистински предводник со просечка стапка на рециклирање на комуналниот отпад од речиси 49,6%, според официјалните извештаи на Евростат.
Во оваа напредна европска слика, Македонија се наоѓа на самата маргина. Најновите годишни извештаи на Државниот завод за статистика на Македонија откриваат поразителен факт: во земјава годишно се создаваат околу 878.303 тони комунален отпад (или околу 503 килограми по жител), од кои дури 99,8% завршуваат директно на депониите. Рециклирањето во македонското секојдневие за обичниот граѓанин е речиси на ниво на статистичка грешка, оставајќи ја земјата заробена во застарен модел на линеарна економија – „купи, искористи, фрли“.
Од Барселона до Берлин: Светските искуства и лидерите во кружната економија
Глобален лидер во управувањето со отпад со години е Германија. Според податоците на Федералната агенција за животна средина на Германија (Umweltbundesamt), оваа земја рециклира преку 67% од својот вкупен комунален отпад, што е највисока стапка во целиот свет. Успехот на Германија се должи на нивниот строг систем „Der Grüne Punkt“ (Зелена точка) и законските регулативи кои ги обврзуваат граѓаните примарно да го селектират отпадот на неколку категории уште во своите домови.
Во регионот на Југоисточна Европа, Словенија се издвојува како убедлив лидер и пример од кој Македонија може многу да научи. Нејзиниот главен град Љубљана е првата европска престолнина која ја усвои стратегијата „Нула отпад“ (Zero Waste). Како што наведуваат во своите извештаи од регионалното комунално претпријатие „Voka Snaga“, Словенија успева да рециклира над 60% од својот комунален отпад, благодарение на масовната инфраструктура на подземни контејнери и воведувањето на системот „плати колку што фрлаш“, каде сметката за ѓубре зависи од количината на неселектиран отпад.
Светот изобилува со креативни и технолошки напредни примери кои покажуваат дека отпадот има економска вредност. Во Шпанија, поточно во Барселона, градските власти воведоа специјални садови наречени „olipots“ кои бесплатно им се делат на граѓаните за собирање на искористеното масло за готвење, со цел да се спречи загадувањето на реките и затнувањето на канализациските мрежи, а собраното масло потоа се преработува во еколошки биодизел. На глобално ниво, сè повеќе модерни фабрики имплементираат системи за сортирање базирани на вештачка интелигенција (AI), каде роботски раце со помош на паметни камери автоматски препознаваат и одвојуваат пластика, метали и електронски отпад со брзина и прецизност што е недостижна за човечкото око.
Гледано по материјали, во светот најчесто и најуспешно се рециклираат хартијата, картонот и металите. Во рамките на ЕУ, стапката на рециклирање на хартија надминува 75%, додека кај алуминиумот и челикот е уште повисока. Најголемиот предизвик останува пластиката – помалку од 10% од пластичниот отпад во светот се рециклира успешно, бидејќи пазарот е преплавен со комплексни повеќеслојни амбалажи чија обработка е премногу скапа и технолошки комплицирана.
Што претставува процесот и колку е тој еколошки неопходен?
Рециклирањето во својата суштина претставува заокружен процес на собирање, сортирање и преработка на отпадните материјали кои го завршиле својот примарен животен век, со цел нивно повторно претворање во нови суровини и корисни производи. Самата постапка се одвива низ неколку клучни последователни фази, кои започнуваат со собирање и транспорт каде отпадот се презема од наменските контејнери или преку системи за поврат на кауција, за потоа да премине во фаза на сортирање каде материјалите прецизно се делат по видови во специјализирани центри.
Веднаш по одвојувањето следува фазата на чистење и обработка која опфаќа отстранување на нечистотиите и механичко или хемиско разградување, како што е мелењето на пластиката во гранули или топењето на металите, за на крајот целиот процес да финализира со производство, односно создавање на целосно нови крајни производи подготвени за пазарот.
Од еколошки аспект, овој сложен процес не е само прашање на избор, туку реална потреба за опстанок на екосистемите. Производството на нов алуминиум од рециклирани лименки заштедува дури 95% од енергијата и суровините во споредба со рударската експлоатација на боксит, додека преработката на хартија заштедува околу 70% од енергијата и директно спречува масовна сеча на шумите.
Според податоците на Глобалната фондација за рециклирање (Global Recycling Foundation), рециклирањето годишно заштедува повеќе од 700 милиони тони емисии на јаглерод диоксид ($CO_2$) на глобално ниво, а еколошките проекции покажуваат дека оваа бројка мора да достигне една милијарда тони до 2030 година за да се ублажат нагледните последици од климатските промени.
„Не размислувај за отпад – размислувај за можност“
Глобалниот ден на рециклирањето е воспоставен релативно неодамна, поточно во 2018 година од страна на Глобалната фондација за рециклирање, со поддршка на Обединетите нации и Меѓународното биро за рециклирање (BIR). Оттогаш, секоја година овој ден се одбележува со цел да се сврти вниманието на лидерите и јавноста кон кружните економски модели.
Темата и пораката за оваа година гласи: „Не размислувај за отпад – размислувај за можност“ (Don’t Think Waste – Think Opportunity). Оваа порака испраќа силен повик до бизнисите, владите и поединците целосно да го променат својот начин на размислување. Наместо во искористената пластична амбалажа или картонска кутија да гледаме безвредно ѓубре кое треба да се фрли, треба да ја препознаеме можноста за иновации, отворање нови „зелени“ работни места и развој на бизниси вредни милијарди кои во исто време ја штитат природата.
„Овогодинешната глобална порака нè потсетува дека рециклирањето не е само едноставно управување со отпадот, туку целосна трансформација на начинот на кој ги вреднуваме нашите ресурси и ги редизајнираме нашите економски системи. Тоа нè предизвикува да погледнеме подалеку од чинот на фрлање и да го препознаеме неискористениот потенцијал во она што често го отфрламе како бескорисно“, се вели во официјалната изјава на невладината организација „CREASION“ по повод одбележувањето на Глобалниот ден на рециклирањето.
За да може Македонија конечно да се помести од мртвата точка и да се приклучи кон оваа глобална еколошка визија, потребни се итни и радикални чекори. Како што постојано алармираат домашните еколошки граѓански организации, државата мора веднаш да обезбеди соодветна инфраструктура со контејнери за селекција достапни за секое домаќинство, да ги изгради со децении најавуваните регионални фабрики за управување со отпад и да воведе строги казни за оние што не селектираат, но и силни стимулации за граѓаните и компаниите кои активно придонесуваат за зачувување на животната средина. Единствено преку такви системски промени, фрленото ѓубре од нашите домови ќе престане да биде токсичен товар за македонската почва и ќе стане економска можност за поодржлива иднина.
