Огромна толпа ја исполни вечерта на 22 октомври белградската Славија на завршниот митинг на Студентската листа. Тоа е движење што пред речиси две години почна како протест за 16-те загинати во Нови Сад. Утре, на 25 октомври, движењето за прв пат излегува на предвремените избори во Србија против Александар Вучиќ. Светските медиуми и аналитичките центри ги опишуваат овие избори како најтешкиот тест за неговата Српска напредна странка од 2012 година.

Како протестот во Нови Сад прерасна во изборна листа?

На 1 ноември 2024 година, во Нови Сад се урна бетонската настрешница на железничката станица, која непосредно пред тоа беше реновирана. Загинаа 16 луѓе, а сомнежите за корупција во државните железнички проекти ги изведоа студентите на улица. Првите собири беа тивки во знак на почит кон жртвите. Потоа следуваа блокади на факултетите, а набргу им се приклучија и средношколците.

„Балкан инсајт“ наведува дека студентите првично немале намера да влезат во парламентот. Нивните барања биле упатени до институциите: објавување на документацијата за реконструкцијата на станицата, кривично гонење на оние што ги нападнале студентите на комеморациите, повлекување на обвиненијата против уапсените и зголемување на средствата за високото образование. Барањето за предвремени избори дојде дури откако заклучија дека ниту едно од нивните барања нема да биде исполнето.

Вучиќ го одбиваше барањето за избори повеќе од една година. На 9 септември ги распиша, со образложение дека земјата поминала низ нестабилен период. Подоцна, во септември, се повлече од претседателската функција за да се кандидира за премиер, бидејќи Уставот не му дозволува трет претседателски мандат.

Социологот Наташа Кандиќ, основачка на белградскиот Фонд за хуманитарно право, изјави за „Ал Џезира“ дека студентите „останаа фокусирани на својата цел“ и покрај мобилизацијата на криминални групи против демонстрантите. Таа цел, според неа, е да ја сменат власта што ја сметаат за авторитарна и корумпирана.

Листа без студенти, движење без лидер

Најнеобичниот детал го забележува Центарот за анализа на европски политики (ЦЕПА): на Студентската листа намерно нема ниту еден студент. Ја предводи лекарот и универзитетски професор Илија Срдановиќ. „Ројтерс“ појаснува дека тоа не значи дека тој автоматски би станал премиер во случај на победа.

Меѓу 250-те кандидати се и поранешниот гувернер на Народната банка на Србија, Дејан Шошкиќ, драматургот Жељко Хубач, професори, актери, земјоделци, па дури и популарен рапер. Листата на Вучиќ, пак, комбинира функционери со национално познати имиња. Од неа се изоставени речиси сите истакнати владини претставници, со исклучок на претседателката на Собранието, Ана Брнабиќ.

„Блумберг“ го споредува српскиот случај со студентските бунтови од Непал до Чехословачка. Разликата е во тоа што српските студенти не бараат смена на власта преку уличен бунт, туку преку гласачката кутија.

Притисокот врз етаблираната опозиција да им отстапи место на студентите бил голем, пишува Фондацијата „Фридрих Науман“. Кога Зелените најавиле дека нема да учествуваат на изборите за да им дадат поддршка на студентите, опозициската коалиција се распаднала уште пред почетокот на кампањата. Европскиот совет за надворешни односи (ЕЦФР) заклучува дека Студентската листа во голема мера ја истиснала демократската опозиција во Србија.

Анкети без доверба, толпи без усогласени бројки

Колку е неизвесна трката покажува и тоа што не постои единствена бројка за која сите се согласуваат. „Ал Џезира“ наведува дека во Србија нема сигурни независни истражувања на јавното мислење. Единствената анкета објавена тој месец, спроведена од Новото српско политичко мислење на 20 октомври, ѝ дава на Студентската листа 44,5 отсто од поддршката, наспроти 42,7 отсто за Српската напредна странка. Сепак, обложувалниците и понатаму го фаворизираат Вучиќ, пренесува „Ројтерс“.

Разлики има и во процените за бројот на учесници на митингот претходниот ден. „Асошиејтед прес“ пишува за стотици илјади луѓе, додека „Ал Џезира“ известува за десетици илјади. Независниот Архив на јавни собири, на кој се повикува „Гардијан“, проценува дека присуствувале околу 150.000 луѓе.

Во исто време, Вучиќ одржа сопствен митинг во спортска сала на другиот крај од градот. Порталот „Би-ен-и Интелињуз“ опишува момент во кој дел од неговите поддржувачи почнале да ги навредуваат студентите нарекувајќи ги „усташи“. Вучиќ ги смирил од бината и ги повикал да гласаат за неговата листа.

Во колумна за „Балкан инсајт“ се тврди дека српскиот партиски систем има „еден железен закон“: поддршката за „напредните“ со текот на времето опаѓа, а нивната гласачка база старее и се намалува. Џулијан Боргер во „Гардијан“ смета дека исходот може да зависи од тоа дали студентите ќе успеат да ги придобијат жителите на руралните средини и оние што досега не гласале. Токму затоа, во деновите пред изборите, студентите пешачеа низ руралните краеви, традиционални упоришта на Вучиќ.

Трка на нерамен терен

Владејачката партија влегува во кампањата со организациска предност и контрола врз најголемиот дел од електронските медиуми. На 21 август најави и еднократни исплати во вкупна вредност од околу 980,6 милиони евра за пензионери, корисници на социјална помош и сите полнолетни граѓани, пишува „Би-ен-и Интелињуз“.

„Балкан инсајт“ објави истражување за начинот на кој институциите се претвораат во, како што го нарекува, машини за собирање гласови. Граѓанските организации пријавиле заплашувања, апсења и злоупотреба на јавни ресурси. Неколку дена пред гласањето предупредиле дека условите за слободни и фер избори не се исполнети.

Дијаспората има само 93 одобрени избирачки места, па Србите во странство самостојно организираат превоз и сместување од повеќе од 30 градови.

Реториката на власта е позната од претходните две години. Вучиќ ги обвинува студентите дека се финансирани од странство со цел да ја уништат државата. Според „Ал Џезира“, ги нарекол и терористи. Стотици луѓе биле приведени или останале без работа поради поддршката за протестите.

Во меѓувреме, авторот на порталот „Јуропијан вестерн балканс“ забележува промена кај меѓународните набљудувачи: „сите одеднаш сфатија дека студентите можеби ќе победат“.

Сенката на Орбан и сценаријата по изборите

Речиси сите анализи ги поврзуваат српските избори со Унгарија. Таму Виктор Орбан во април го призна поразот од партијата Тиса на Петер Маѓар, по 16 години на власт. Магазинот „Вор он д Рокс“ го опишува системот на Вучиќ како компетитивен авторитаризам, систем во кој се одржуваат избори и се толерираат протести, но истовремено се ослабуваат институциите што би можеле да ја ограничат власта.

Според оваа анализа, студентите со одбивањето да се поврзат со некоја политичка партија му го одзеле на системот противникот што му одговара. „Гардијан“ пренесува дека слоганот на листата, „Србија или мафија?“, ја изразува токму амбицијата да се повтори унгарското сценарио.

Европскиот совет за надворешни односи (ЕЦФР) разработува пет можни исходи, од убедлива победа на Вучиќ до решителна победа на студентите. Но, дури и во вториот случај, транзицијата не е загарантирана. Таа може да биде мирна, со напредњаците во опозиција, но може и да заглави во правни оспорувања и институционални пречки поради контролата што Вучиќ ја воспоставил врз системот.

Консултантската куќа „Тенео“, цитирана од „Ројтерс“, очекува студентска влада да започне реформи насочени против корупцијата и мрежите на политичко покровителство. Сепак, предупредува дека „силниот бирократски отпор би можел да предизвика краткорочна институционална нестабилност“.

Студентите имаат и свои слепи точки. Проевропските критичари им забележуваат дека молчат за Европската Унија и за Косово, како и дека најавуваат оти нема да воведат санкции против Русија. „Јуропијан вестерн балканс“ го толкува тоа како свесен избор, бидејќи изјаснувањето за овие две прашања би можело да го подели движењето.

За Македонија, која граничи со Србија и исто така е кандидатка за членство во Европската Унија, ова е и практично прашање: во која насока ќе се движи најголемиот сосед?

Дипломатите во Белград, според „Гардијан“, стравуваат дека Вучиќ, доколку се најде во сериозна опасност, би можел да инсистира на повторни пребројувања сè додека не згасне замавот на студентското движење. „Јуропијан вестерн балканс“, пак, ја советува Европа во случај на тесен резултат или победа на студентите брзо да му помогне на Вучиќ да најде излез од власта, пред да заклучи дека нема што повеќе да изгуби.