Иран предупредува дека може да разгледа збогатување ураниум до 90 проценти доколку биде повторно нападнат, додека Вашингтон го отфрла иранскиот одговор на мировниот предлог, а Ормускиот Теснец останува најчувствителната точка за глобалната енергетска безбедност.
Иранската криза повторно влезе во опасна зона: таму каде што дипломатијата уште формално постои, но секоја реченица веќе звучи како подготовка за нова ескалација. По неколку недели напнати обиди за одржување на примирјето, Вашингтон и Техеран повторно се движат по раб — меѓу преговарачка маса, воени закани, нуклеарна реторика и глобален страв од нови нарушувања во Ормускиот Теснец.
Најновиот сигнал дојде од Техеран. Иранскиот пратеник Ебрахим Резаи, портпарол на парламентарната Комисија за национална безбедност и надворешна политика, изјави дека една од опциите што Иран би можел да ја разгледа во случај на нов напад е збогатување ураниум до 90 проценти. Тоа ниво се смета за оружно ниво, па самото спомнување на таква можност ја зголемува тежината на кризата.
Ова не е техничка забелешка, туку политичко предупредување. Техеран сака да покаже дека нов напад нема да го врати автоматски кон преговори, туку може да го турне кон уште поризична нуклеарна позиција. Сепак, засега станува збор за изјава на пратеник и можност што би се разгледувала, а не за официјална потврдена одлука на иранската држава.
Изјавата доаѓа во момент кога американскиот претседател Доналд Трамп го отфрли иранскиот одговор на американскиот мировен предлог и оцени дека примирјето е „на апарати“. Според Ројтерс, Трамп го нарекол иранскиот одговор неприфатлив, додека Техеран барал крај на непријателствата, укинување на санкциите, крај на поморската блокада, прекин на ограничувањата за продажба на иранска нафта и признавање на неговата позиција околу Ормускиот Теснец.
Ако нуклеарната програма е најопасната политичка точка, Ормускиот Теснец е најчувствителната економска точка. Таму кризата престанува да биде само блискоисточна и станува глобална. Низ овој тесен поморски премин минува огромен дел од светската трговија со нафта и течен гас, па секое нарушување брзо се претвора во притисок врз цените, снабдувањето, транспортот и инфлацијата.
Меѓународната агенција за енергија наведува дека во 2025 година преку Ормускиот Теснец биле извезувани речиси 20 милиони барели нафта дневно, додека алтернативните правци преку Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати имаат ограничен капацитет од околу 3,5 до 5,5 милиони барели дневно. Тоа значи дека Ормускиот Теснец не може лесно да се замени ако кризата се продлабочи.
Во оваа фаза, двете страни се обидуваат да го префрлат товарот на вината кај противникот. Вашингтон тврди дека Иран не нуди доволно околу нуклеарната програма и слободата на пловидба. Техеран, пак, секоја отстапка ја врзува со крај на нападите, укинување санкции, признавање на неговите регионални безбедносни интереси и компензација за воени штети. Меѓу тие две позиции нема само дипломатски јаз, туку судир околу тоа кој има право да ги поставува условите.
Затоа прашањето не е само дали примирјето ќе преживее уште неколку дена. Прашањето е дали постои минимален простор за договор што ќе ги поврзе трите најтешки теми: нуклеарната програма, безбедноста на пловидбата и регионалната воена архитектура. Ако таков простор не се најде, примирјето може да остане само кратка пауза меѓу две фази на истата криза.
Нуклеарната реторика е опасна затоа што секој следен чекор станува потежок за повлекување. Ако Иран ја претвори заканата во политика, ќе се отвори најризичната фаза од кризата. Ако САД одговорат со нови удари, ќе се зацврсти впечатокот дека дипломатијата е само пауза пред следната ескалација. Ако Ормускиот Теснец остане блокиран или ограничен, економската цена ќе ја почувствуваат и земји што не се директни учесници во конфликтот.
Токму тука се гледа суштината на денешната криза: светот не се плаши само од уште едно воено соопштение, туку од верига на реакции. Еден напад може да предизвика нуклеарна одлука. Една нуклеарна закана може да предизвика превентивна воена логика. Еден затворен теснец може да го помести светскиот пазар. А една погрешна проценка може да ја претвори политичката тврдоглавост во регионална катастрофа.
Дипломатијата во вакви моменти не изгледа силно. Таа изгледа бавно, исцрпено и често потиснато од јазикот на заканите. Но токму затоа е неопходна. Без дипломатски канал, кризата би останала препуштена на воени одлуки, блокади, санкции и нуклеарни алузии. Со дипломатски канал, барем постои можност заканите да се претворат во услови, а условите во компромис што можеби нема да биде добар за никого, но ќе биде подобар од нова војна.
Оваа криза не треба да се чита како уште една далечна вест од Блискиот Исток. Таа е потсетник дека современиот свет е поврзан преку тесни премини, енергетски зависимости, стари непријателства и нови политички ризици. Кога Ормускиот Теснец се затвора, светот поскапува. Кога ураниумот станува политичка закана, дипломатијата станува итна. А кога примирјето „виси на конец“, секој следен потег може да биде потег премногу.
